دکترین
ماهیت فلسفه دین و کلام جدید: پیدایش رشته‌ها
البته، برخی از این رشته‌ها به طور ضمنی پیش از قرن نوزدهم، کم و بیش وجود داشته‌اند، اما سامان‌دهی و نظام‌مندی آن‌ها به صورت رشته‌هایی صریح و گویا، از قرن نوزدهم وارد عرصه دین‌شناسی شد. همین تجلّی رفتاری در انسان است که امکان به دام تجربه انداختن بالقوه آن را همچون دیگر رفتارها فراهم می‌کند. در اندیشه هرمنوتیک و پدیدارشناختی، که به «احساس اتکای مطلق» شلایرماخر بازمی‌گردد و در «احساس مینوی» اتو اوج می‌یابد، بهره‌های روان‌شناختی آشکاری هست.
این دو رشته عبارتند از: روان‌شناسی اعماق، که در حوزه علوم پزشکی به عنوان نخستین جست‌وجوی منظم نظریه‌ای در باب ضمیر ناخودآگاه، برای درمان بیماری‌های روانی پدیدار شد، و دیگر فیزیولوژی روان‌شناختی که از فیزیولوژی به عنوان کوششی برای جانشین‌سازی دستگاه و تکیه‌گاه فلسفی مربوط به نظریه ادراک، با سنجش و آزمایش‌گری عینی، انشعاب یافت. اِ. اُجیمز، از دین‌شناسان مشهور ، پیرو این مکتب است. در نیمه دوم قرن حاضر، مطالعات و تحقیقات بسیاری از تمدن‌های نخستین در خاور نزدیک و هند و افریقای شرقی و افریقا و اروپا به عمل آمده است که برای مورّخان پیشین، قابل دسترسی نیست.
تقریبا، هیچ مذهبی وجود ندارد که توسعه تاریخی آن به وسیله کار علمی چند نسل از دانشمندانی که در مکتب تاریخ‌گرایی کار کرده‌اند، مورد توجه نباشد. این کار ممکن است موجب ارزیابی معتبری از اظهارات و ارزش‌های خاص آنان گردد... این رشته نیز مانند بسیاری از دانش‌های دیگر، از فرزندان عصر روشنگری است و پیدایش آن به اواخر قرن نوزدهم می‌رسد. پیشینه این امر را می‌توان به روشنی تا آثار مورّخان قوم‌شناس یونانی و اخلاف رومی آنان دنبال کرد.
تیلور (۱۸۲۳ـ ۱۹۱۷) قوم‌شناس انگلیسی، یکی از نخستین محققانی بود که مفاهیم تکاملی را در دین‌پژوهشی به کار برد. وی همچنین به این فرض نیز قایل بود که مرحله فرهنگ معنوی، با مرحله خام فرهنگ مادی در جوامع باستانی یا بدوی متناظر است. آوازه تیلور بیش‌تر به دلیل نظریه جان‌انگاری (Animism) اوست. البته، پیشینه عناوین و مباحث مطروحه تحت این نام به تحلیل‌ها و تامّلات فلسفی باستان باز می‌گردد.
۲. مرز میان این دو نوع (کاوش) همیشه آشکار نیست، اما می‌توان ب. ت. ب. خاستگاه‌های آن‌ها و نمونه‌های شاخصی از استدلال‌های هریک، به مرزبندی و تفاوت آن دو پی برد. ابهام‌آمیز بودن نسبت بین این دو معرفت تا حدی به نوپایی هر دو برمی‌گردد. واژه معرفت‌شناسی، ترجمه اپیستمولوژی (Epistemology) است که آن نیز از کلمه "Episteme" در لغت و زبان یونانی، اخذ شده است. به طور کلی، معرفت‌شناسی از امکان معرفت بشری، ابزارهای آن و چالش‌هایی که در این زمینه وجود دارد بحث می‌کند.
البته، گرایش‌های متعددی هم بر آن حاکم است. یکی از این گرایش‌ها، ایمان‌گرایی یا فیدئیسم است. در این زمینه می‌توان به عقاید و نظرات کرکگارد و ویتگنشتاین، از فلاسفه و متکلّمان قرن حاضر، اشاره کرد. هریک نسبت به روش، موضوع و یا غایت آن تعریف خاصی ارائه کرده‌اند. مقصود از «عقلانی» معنایی موسع است، به طوری که استناد به نقل را نیز، در صورتی که اصل استناد توسط عقل، تصحیح و توجیه شده باشد، شامل می‌شود. واژه «کلام جدید» چند سالی است که در ادبیات مذهبی ما رواج پیدا کرده است.
ق) م. ب.. ۴.۷.
۱ - برداشت‌ها از کلام جدید تلقّی‌های مختلف از اصطلاح کلام جدید در بین دانشوران ما، آن را در هاله‌ای از ابهام قرار داده است. دیدگاه‌های گوناگون در رابطه با تجدد کلام جدید را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم کرد: ۴.۷.۱.
۱ - گروه اول در دسته اول کسانی قرار دارند که منکر علمی به نام کلام جدید هستند، بلکه آن را در ادامه کلام سنتی دانسته که در ضلعی از اضلاع تجدد یافته است. البته، هریک از قایلان به این دیدگاه، تقریری مختلف از آن دارند. ۴.۷.۱.
۲ - گروه دوم دسته دوم کسانی هستند که کلام جدید را دانشی کاملاً نوین دانسته‌اند که جز اشتراک لفظی، نسبتی دیگر میان آن و کلام جدید متصور نیست. اما در این میان، قول دیگری هم هست که از کلام جدید به عنوان نظام جدید کلامی یا هندسه معرفتی جدید کلام یاد کرده است؛ یعنی کلام جدید هویتا (و نه بر حسب اشتراک لفظ) کلام است که در همه اضلاع و ابعاد معرفتی خود تجدد یافته است. بدین معنا که در گذشته کلام بیش‌تر با مسائلی در حوزه خداشناسی و معادشناسی روبه رو بوده است، ولی امروزه مباحث بیش‌تر به قلمرو انسان‌شناسی و دین‌شناسی نظر دارند. «... ۴.۷.۳.
۱ - موضوع بر اساس این تقریر، کلام جدید عمدتا در موضوع تغییر یافته است. حتی همه گزاره‌های ناظر به واقع را هم مورد بحث و نظر قرار نمی‌داد... اما آنچه امروزه در فرهنگ غرب تحت عنوان کلام یا به تعبیر دقیق‌تر «الهیات» (Theology) محل بحث و نظر است، تقریبا همه گزاره‌های موجود در متون مقدس را شامل می‌شود، اعم از این‌که ناظر به واقع‌اند و یا این‌که ناظر به ارزش‌اند. ۴.۷.۳.
۲ - روش این نظر هم کلام جدید را دنباله کلام قدیم می‌داند که از نظر موضوع باهم تفاوتی ندارند. ولی این موجب نشده است که کلام به دو بخش یا دو دوره قدیم و جدید تقسیم شود. ۴.۷.
۴ - ابزار و شبهات جدید در این دیدگاه، کلام در سه محور مهم تحول و دگرگونی پیدا کرده است: شبهات جدید کلامی، سلاح‌های جدید و وظایف جدید. بنابراین، کلام جدید دنبال کلام قدیم است و اختلاف جوهری با آن ندارد.
۲. این معنا از تجددپذیری کلام مورد نزاع نیست و انکار آن خلاف بداهت تاریخی است، آنچه مورد بحث است، تحولی است که بر یقین معرفتی خاص دلالت دارد. ب. ت. ب. این معنا است که از کلام جدید سخن گفته می‌شود. ۳. ۴.۷.
۵ - کلام مانند علمی جدید بر اساس این دیدگاه، کلام سنتی و کلام نوین فقط در عنوان کلام اشتراک دارند ( اشتراک لفظی ) و بین این دو تفاوت جوهری وجود دارد. این نوع نگرش، کلام قدیم را در قیاس با کلام جدید ناکافی، بلکه ناکارآمد می‌بیند: «برای این‌که فضای تفکر به طور کلی در این روزگار تغییر کرده و جازمین علمی و فلسفی رخت بربسته است، ثبات عقلی و یقینی عقاید حقه، که هدف کلام سنتی به شمار می‌رفت، ناممکن گشته است و در یک کلام، سؤال‌ها و پرسش‌های جدید و روش‌ها و مبانی و مبادی و فضای دیگری حاکم شده است.
اما دیگر ـ به تقلید از الهیات جدید مسیحی ـ چه اصراری بر اطلاق آن عنوان (کلام) بر چنان مضمونی هست؟ اما در این میان، نظریه دیگری هم وجود دارد که مدعی است از مغالطه کنه و وجه در امان است. دلایل این پاسخ، ارتباط وثیقی است که اضلاع مختلف یک معرفت با یکدیگر دارند. حتی غایت کلام نیز در همین راستا متجدّد می‌شود. البته، تجدد را نباید به معنای رفتن امری و جایگزین شدن امر دیگری تلقّی کرد، بلکه به عنوان مثال، تجدد در هدف دفاعی، ممکن است به معنای فهم جدید از دفاع باشد؛ حافظ وحدت بین کلام سنتی و کلام نوین چیست؟
ولی این اصطلاح از زمانی رایج‌تر شد که هگل این تعبیر را در عنوان کتاب خود به نام پدیدارشناسی روح به کار برد. معنای دوم، معنایی است خاص‌تر و مربوط به قرن بیستم که آن را رهیافتی فلسفی می‌داند که روش پدیدارشناختی را به کار می‌برد. گسترش داد. بنابراین، نباید آن را با پدیدارشناسی فلسفی هوسرل، مرلوپونتی، یا شوتز در آمیخت.
منبع: هیات مترجمان، ص۱۳۹ · هیات مترجمان، ص۱۷۵ · دین، جامعه و عرفی شدن، ص۱۴۴ · دین‌شناسی تطبیقی و عرفانی، ص۲۵ـ۲۶ · درآمدی به جامعه‌شناسی دین، ص۱۲ · در شناخت دانش ادیان، ص۱۸۹ · تجربه دینی و مکاشفه عرفانی، ص۹۳ · ترجمه و تدوین همایون همتی، ص۲۸۴ـ ۲۸۵ · «رهیافتی به علم دین‌شناسی در فرهنگ اسلامی»، ترجمه سیدمحمد ثقفی، دین‌پژوهان، ش اول، ص۹۲ · مطالعه تطبیقی ادیان، ترجمه بهروز جندقی، معرفت، ش ۳۴، ص۲۶ · علم و دین در پیشینه تاریخ ادیان، ترجمه همایون همتی · مردم‌شناسی، انتشارات چهره، تبریز، ص۴۰ · قائمی‌نیا، علیرضا، درآمدی بر منشا دین · هیات مترجمان، ص۱۰۹ · مسائل فلسفه دین، ترجمه علی حقی، نقد و نظر، ش ۹، ص۹۱ · دین‌شناسی تطبیقی و عرفانی، ص۹ـ۱۰ · هندسه معرفتی کلام جدید، ص۱۷۹ · هندسه معرفتی کلام جدید، ص۲۲ · فلسفه دین: خدا، اختیار و بشر، ترجمه و توضیح محمد سعیدی مهر، ص۲۹ · فلسفه دین، ص۲۲ · نقد و نظر، ش ۹، ص۷۰ · ترجمه حمید بخشنده، مقدمه مترجم، ص۱۳ · معرفت‌شناسی، پیشینه و تعاریف (میزگرد)، ذهن، ش ۱، ص۶ · تاریخ معرفت‌شناسی، ترجمه شاپوراعتماد، ص۱ · جستارهایی در فلسفه دین، ص۴۱ · میزگرد فلسفه دین، معرفت، ش۵۱، ص۱۱ · اقتراح درباره کلام، نقدونظر، ش ۹، ص۱۶ · در کتاب مدخل مسائل جدید در علم کلام به این نظرقایل هستند.
به نقل ازعبدالحسین خسروپناه، کلام جدید، ص۱۸ · «میزگرد ماهیت کلام جدید و فلسفه دین»، بخش دوم، روزنامه اطلاعات، ش ۲۰۸۱۶، ص۷ · علم‌الکلام‌الجدید، قضایاالسلامیه، الاجتهاد و التجدید، (۲)، العدد الخامس، ص۱۹۱ · اقتراح، نقد و نظر، ش ۲، ص۳۵ · «پرسش و پاسخی چند پیرامون مبادی کلام جدید»، کلام جدید در گذر اندیشه‌ها...، ص۲۲۰ · قبض و بسط تئوریک شریعت، ص۷۸ · «تحلیل مفهوم تجدد در کلام جدید»، کلام جدید در گذر اندیشه‌ها، ص۱۰۶ · هرمنوتیک، کتاب و سنت، ص۷۸-۷۹ · قبسات، ش ۲، ص۱۲ · پدیدارشناسی و فلسفه‌های اگزیستانس، ص۷ · مابعدالطبیعه، ترجمه شهرام پازوکی، ص۹۵ · «رهیافتی به علم دین‌شناسی در فرهنگ اسلامی»، ترجمه سیدمحمد ثقفی، دین‌پژوهان، ش اول، ص۹۴
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.