ماهیت قتل ناشی از حوادث رانندگی

همان طور که ملاحظه شد، در فقه راجع به حکم قتل خطای محض و شبه عمد، از نظر ارث اختلاف نظر است؛ هر چند که نظر مشهور فقهی همانندی حکم آنها است. به عبارت دیگر در هر دو مورد قاتل غیر عمد از دیه ارث نمی برد اما از سایر ترکه بهره مند است. این امکان وجود دارد که دادگاهی بخواهد بین این دو نوع قتل تفاوت گذاشته و در مورد شبه عمد، نظر دیگری را برگزیند. بنابراین باید ماهیت قتل ناشی از حوادث رانندگی تعیین شود آیا حوادث رانندگی ماهیت شبه عمد دارند یا خطای محض هستند؟ این بحث آثار مهمی دارد که از جمله به بحث مسئولیت عاقله مربوط می شود. ممکن است ادعا شود که چون راننده قصد فعل و قصد نتیجه را نداشته اقدام او خطای محض است و بنابراین در صورت قتل عاقله باید دیه را پرداخت نماید. اما این نظر در وضع فعلی و با این همه حوادث رانندگی آشفتگی بسیاری به دنبال خواهد داشت و با منطق پیشگیرانه از وقوع جرم نیز هماهنگی ندارد. می توان چنین گفت که راننده در واقع فعل را انجام میدهد و احتمال برخورد با شخص عابر یا اتومبیل دیگر را نیز در ذهن دارد؛ احتمالی که معقول و متعارف است و به همین دلیل میتواند مبنایی برای شبه عمد دانستن قتل باشد. در فقه نیز هر جا که عمل همراه با تقصیری ارتکاب یافته باشد از حالت خطای محض خارج و حکم شبه عمد را بر آن مترتب میکنند. برای مثال در این مورد که اگر کسی بر عکس سیر ماشین با سرعت حرکت کند و با ماشین برخورد نماید و کشته شود آیا تصادم است و راننده باید نصف دیه اش را بپردازد در فرض شبه عمد و یا آن که تمام دیه باید پرداخت شود؟ بیان می دارند اگر در وقتی راننده متوجه شود که نتواند خود را کنترل کند دیه دادن بر او واجب ۵۲۷ به نظر می رسد که دادگاه ها ب. ت. ب. تبصره ۱ ماده ۱۸ قانون اصلاحی قانون تشکیل دادگاههای عمومی و انقلاب مصوب ۱۳۸۵/۱/۲۴ باید حکم قتل خطایی و شبه عمد را یکسان بدانند زیرا در این تبصره نظر مشهور را مبنای انتخاب دادگاه ها در مسائل اختلافی دانسته است. با این حال ممکن است دادگاهی استنباط دیگری داشته باشد و حکم این تبصره را ناظر به موارد دیگر بداند. نیست ولی اگر در موقعی متوجه شود که قادر بر کنترل هست و به خیال این که برخورد نمی کند تصادم نماید بعید نیست در حکم شبه عمد باشد. اینکه کوتاهی از راننده باشد در حکم شبه عمد است ۵۲۱) و آقایان … و الطف الله صافی گلپایگانی نیز در این مورد که اگر سهل انگاری طبیب منجر به فوت بیمار شود قتل چگونه قتلی خواهد بود؟ عقیده به شبه عمد دارند. همچنین تفکیک بین خطا و شبه عمد را میتوان در این پرسش و پاسخ دریافت راننده در موقع سیرش تصادفی کرده صدمه جانی و مالی به کسی میزند تکلیف او چیست؟ ثانیا اگر راننده در موقع رانندگی خیلی با احتیاط بوده یا بی احتیاطی کرده است حکم هر دو صورت را بیان فرمائید. اگر معلوم باشد که راننده تقصیر نموده یعنی با احتیاط حرکت نکرده و مصدوم هم تقصیر نکرده راننده ضامن است و حکم شبه عمد را دارد که دیه بر خود او است و اگر با احتیاط حرکت نموده و مصدوم تقصیر کرده و خود را در معرض صدمه در آورده راننده ضامن نیست و اگر هیچ یک تقصیر نکرده اند حکم خطا را دارد و در خطا دیه بر عاقله است و با جهل به این خصوصیات مصالحه نمایند و نسبت به صدمه مالی هم راننده ضامن است اگر چه خطا صدمه زده باشد مگر آنکه تلف مستند به صاحب مال باشد مثل اینکه هنگام حرکت ماشین مال خود را زیر ماشین بیندازد. نیست ولی اگر در موقعی متوجه شود که قادر بر کنترل هست و به خیال این که برخورد نمی کند تصادم نماید بعید نیست در حکم شبه عمد باشد. اینکه کوتاهی از راننده باشد در حکم شبه عمد است ۵۲۱) و آقایان ناصر مکارم شیرازی و الطف الله صافی گلپایگانی نیز در این مورد که اگر سهل انگاری طبیب منجر به فوت بیمار شود قتل چگونه قتلی خواهد بود؟ عقیده به شبه عمد دارند. همچنین تفکیک بین خطا و شبه عمد را میتوان در این پرسش و پاسخ دریافت راننده در موقع سیرش تصادفی کرده صدمه جانی و مالی به کسی میزند تکلیف او چیست؟ ثانیا اگر راننده در موقع رانندگی خیلی با احتیاط بوده یا بی احتیاطی کرده است حکم هر دو صورت را بیان فرمائید. اگر معلوم باشد که راننده تقصیر نموده یعنی با احتیاط حرکت نکرده و مصدوم هم تقصیر نکرده راننده ضامن است و حکم شبه عمد را دارد که دیه بر خود او است و اگر با احتیاط حرکت نموده و مصدوم تقصیر کرده و خود را در معرض صدمه در آورده راننده ضامن نیست و اگر هیچ یک تقصیر نکرده اند حکم خطا را دارد و در خطا دیه بر عاقله است و با جهل به این خصوصیات مصالحه نمایند و نسبت به صدمه مالی هم راننده ضامن است اگر چه خطا صدمه زده باشد مگر آنکه تلف مستند به صاحب مال باشد مثل اینکه هنگام حرکت ماشین مال خود را زیر ماشین بیندازد. بنابراین باید به بند پ تبصره ۳ ماده ۲۹۱ قانون مجازات اسلامی که مقرر میدارد هرگاه جنایت به سبب تقصیر مرتکب واقع شود، مشروط بر اینکه جنایت واقع شده مشمول تعریف جنایت عمدی نباشد شبه عمد محسوب می شود پایبند بود و با استفاده از نظر مشهور فقهی قاتل شبه عمد را از ارث دیه محروم دانست همان طور که قانون مجازات اسلامی به شرح ماده ۴۵۱ به این امر تصریح دارد. به موجب این ماده در صورتی که قاتل از ورثه مقتول باشد چنانچه قتل عمدی باشد از اموال و دیه مقتول و در صورتی که خطای محض یا شبه عمدی باشد از دیه وی ارث نمی برد. در موارد فقدان وارث دیگر مقام رهبری وارث است.