محاسبه اعمال: بررسی آیات گذشته

از مطالب یاد شده دانسته شد که بحث درباره حساب روز قیامت و همگانی بودن آن مربوط به حساب تدوینی است نه حساب تکوینی زیرا در عمومیت و همگانی بودن حساب تکوینی جای هیچ گونه شک و تردید نیست، زیرا بازگشت حساب تکوینی به قانون پاداش و کیفر اعمال است که قطعا اختصاص به گروهی ندارد و شامل همه افراد بشر م. ب.. اکنون که جایگاه بحث کاملا روشن گردید به بررسی آیات یاد شده در رابطه با همگانی بودن سئوال و حساب می‌پردازیم: نسبت دو دسته از آیات یاد شده (دسته اول و دوم) از نظر ظاهر نسبت تباین کلی است، زیرا مفاد دسته اول این است که از همگان سئوال می‌شود و مفاد دسته دوم این است که از هیچ کس سئوال نخواهد شد. ب. ت. ب. این که نمی‌توان واقعیت یک چنین تباین و تناقضی را پذیرفت، و یک چنین اختلاف با اصل «تشابه» و هم آهنگی آیات قرآن و عدم اختلاف آن‌ها نیز ناسازگار است باید در فهم هدف آیات تلاش بیشتری کرد. ۹. ۱ - جمع میان آیات مفسران در جمع میان این دو دسته از آیات وجوهی را ذکر کرده‌اند که برخی را یاد آور می‌شویم: ۱ـ هدف نفی سئوال به شیوه‌ای است که در محاکم دنیوی رائج م. ب. مثلا از هر کسی پرسیده نمی‌شود که چرا فلان خطا را مرتکب شدی، بلکه به جای آن واقعیت یا آثار آن گناهان را به گونه‌ای در وجود آنان منعکس می‌نماید که هم خود آنان و هم دیگران به مجرم بودنشان واقف می‌گردند شاهد بر این تفسیر آیه (۴۰) سوره الرحمن است که پس از این که می‌فرماید: «فیومئذ لا یسئل عن ذنبه انس و لا جان» می‌فرماید: «یعرف المجرمون بسیماهم فیؤخذ بالنواصی و الاقدام» مجرمان به چهره هایشان شناخته می‌شوند. ۲ـ در قیامت مواقف و ایستگاه‌های بسیاری است، بنابراین ممکن است در برخی از آن مواقف درباره گناهان سئوال شود و در برخی از آن سئوال نشود. ۳ـ مقصود این است که از آنان سئوال زبانی نمی‌شود و به جای آن، از اعضاء آنان سئوال می‌شود و آن‌ها نیز بر کرده‌های خود گواهی می‌دهند. چنانکه می‌فرماید: الیوم نختم علی افواههم و تکلمنا ایدیهم و تشهد ارجلهم بما کانوا یکسبون. روز قیامت بر دهان‌ها مهر می‌زنیم و دست هایشان به سخن آمده و پاها به آنچه انجام داده‌اند گواهی می‌دهند، و یا به گونه‌ای دیگر. ۴ـ مقصود از نفی سئوال، سئوال پس از قطعی شدن حساب هر کس و ورود گنهکاران به دوزخ است ولی آیات مثبت سئوال ناظر به مواقف قبل از معلوم شدن سرنوشت گنهکاران از نظر کیفر است چنان که می‌فرماید: و قفوهم انهم مسؤلون. از مطالب یاد شده تفسیر آیات دسته سوم (از ستم کاران سئوال نمی‌شود) نیز روشن شد وجوه یاد شده، در مورد این دسته از آیات نیز جاری است. و اما مساله « صابران » بنابراین که بدون حساب پاداش می‌بینند، می‌توان آن را یک استثناء و تخصیص در آیات همگانی بودن حساب دانست. منبع: رحمن/سوره۵۵، آیه۴۰ · یس/سوره۳۶، آیه۶۵ · مجمع البیان، ج۲، ص۳۹۸