محو آثار تحجیر — به نظر مشهور فقیهان امامیه

به نظر مشهور فقیهان امامیه، هرگاه آثار تحجیر قبل از آن که زمین احیا شود در اثر عوامل طبیعی برطرف گردد، مثل آن که سیل جوی های حفر شده را پر کند یا سنگهای چیده شده را ببرد یا در اثر نیامدن باران نهال های کاشته شده در اطراف زمین خشک شود و یا توان کلا آنها را ببرد، حق تحجیر کننده زایل می شود و در این صورت، زمین به حال قبل از تحجیر باز میگردد و هر کس می تواند آن را احیا کند؛ ولی هرگاه آثار تحجیر، نه به وسیله عوامل طبیعی، بلکه توسط شخصی نابود شود، حق تحجیر کننده زایل نمی گردد. دسته ای از فقهای امامیه به زوال حق تحجیر با محو آثار در اثر عوامل طبیعی معتقد نیستند. این نظریه را می توان با استناد به قاعده استصحاب موجه دانست؛ زیرا ب. ت. ب. ایجاد شدن حق به واسطه عملیات تحجیر مقتضای استصحاب بقای حق است. در نقد این نظریه گفته می شود سخن در این است که حق حاصل به موجب عملیات تحجیر چه حدودی داشته تا بتوان با استصحاب بقای آن را احراز کرد؟ آیا تحجیر، حق مطلق و قابل بقا ایجاد می کند؟ ممکن است گفته شود حدود حق حاصل محدود به بقای آثار بوده و بنابراین آنچه حادث شده شک و تردید در قابلیت بقای مستصحب متیقن سابق و به اصطلاح شک در مقتضی است و در چنین حالتی از نظر فقها استصحاب جاری نمی شود؛ ولی به نظر می رسد این ایراد وارد نیست زیرا عمومات و اطلاقات شرعیه ای که بر ایجاد حق اولویت به وسیله تحجیر دلالت میکند برای اثبات مطلق بودن حق مزبور کافی است و تردیدی در اطلاق آن حق باقی نمی گذارد. بنابراین، هرگونه تردید، از قبیل شک در پیدایش مانع موجب زوال خواهد بود و در چنین حالتی استصحاب جاری است. . منهاج الصالحین، ج ۲، ص ۱۵۹، مسأله ۷۴۳ و گلپایگانی، حاشیه بر وسیله النجاة، ص ۳۰۰، مسأله ۲۳. رک مباحثی از اصول فقه دفتر سوم اصول عملیه و تعارض ادله)، ص ۳۷.