محورهای خودشناسی: ضرورت خودسازی

انسان به خاطر حبّ ذات ، ضعف‌های خود را نمی‌بیند و فکر می‌کند نیازی به خودسازی ندارد. غافل از اینکه «ناخود (نفس بدخواه و تمایلات حیوانی)»، هم چون بمب خطرناکی است که در خانه دل نگه دار می‌شود و یا هم چون بنزینی که در پستوی بعضی خانه‌هاست و با‌ اندک سهل انگاری و بی‌توجهی، آتش سوزی روی می‌دهد و کل خانه از بین می‌رود! و البته خطر نفس بدخواه، به مراتب، بیشتر از نگهداری بنزین در خانه است. «همانا نفس، انسان را به بدی دعوت می‌کند، مگر اینکه خدا رحم کند». در احادیث، به طور مکرر، دعوت به پیکار با تمایلات نفسانی شده و از این عمل به عنوان جهاد اکبر یاد شده است. و هر کس نفس خویش را نشناسد، آن را وا می‌گذارد». و «منتهای مجاهدت، این است که انسان با نفس خویش مبارزه کند». پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نیز فرموده است: «مجاهد، کسی است که در راه خدا با نفس خویش پیکار نماید». آری، دنیا محل گذر است، نه جایگاه قرار! مردم در این جهان، دو گروه هستند: گروهی خود را فروخته‌اند و راه حق را ترک گفته‌اند و مسیر هلاکت را می‌پیمایند و گروهی خود را خریده‌اند و راه سعادت را پیش گرفته‌اند و خویش را آزاد ساخته‌اند. بنابر این، اگر انسان، قصد خودسازی و مدیریت کردن بر وجود خویش را دارد، باید «خودِ» انسانی خویش را بسازد و پرورش دهد، نه خود حیوانی یا جسمانی خویش را. کسانی که جز زندگی حیوانی به چیز دیگری نمی‌اندیشند، به راستی شخصیت انسانی خود را گم کرده‌اند و در جستجویش نیستند. حضرت علی(علیه‌السّلام) در این باره می‌فرماید: «تعجب می‌کنم از کسی که برای یافتن گم شده‌اش تلاش می‌کند در حالی که نفس (انسانی) خودش را گم کرده و در صدد یافتن آن نیست». آیین پیامبران الهی به مردم آموخته است که این موفقیت، تنها در پرتو ایمان و تحمّل مشقّت ادای فرایض و ترک محرّمات به دست می‌آید. منبع: خود و ناخود، ص۴۹ · یوسف/سوره۱۲، آیه۵۳ · غررالحکم، ج۵، ص۱۷۷ (حدیث ۷۸۵۵) · غررالحکم، ح ۴۹۳۲ · مجموعه ورام (تنبیه الخواطر)، ج۱، ص۱۹۶ · امام علی، نهج البلاغه، حکمت ۱۳۳ · غررالحکم، ح ۴۶۰