البته این بدان معنا نیست که برای هر موضوع با عنوان خاص و متداول امروزی آن، حکم خاصی را مقرر داشته باشد؛ اما میتوان قواعد و مقررات مورد نیاز آن را از متون دینی استخراج کرد؛ به خدا سوگند ، چیزی را که مورد نیاز مردم بوده، رها نکرده است، تا کسی نگوید اگر فلان مطلب درست بود، در قرآن نازل میشد. «ان الله تبارک و تعالی انزل فی القرآن تبیان کل شیء....»، از امام باقر علیهالسلام نیز روایت شده که فرمودند: خداوند متعال چیزی را که مورد نیاز این امت است، در کتابش فروگذار نکرده است و برای رسولش تبیین نموده است و برای هر چیزی حدّی قرار داده و دلیل روشنی بر آن نهاده است و برای هر کسی که از این حدّ تجاوز کند، حدّ و مجازاتی قرار داده است.
بر طبق این آیات و روایات، بخوبی میتوان استدلال کرد که بیان هر چیزی در قرآن هست؛ آیات متعددی در قرآن بر این مسأله دلالت دارند. این آیات چند دسته هستند که به آنها اشاره میکنیم. خداوند در سوره بقره میفرماید: «هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الارْضِ جَمِیعاً» یعنی: و اوست آن (آفرینندهای) که همه آنچه در زمین است برای شما آفرید. این آیه بهرهبرداری از منابع و منافع زمین را متعلق به همه انسانها، در همه زمانها میداند؛ در آیه دیگر خداوند میفرماید: «وَ لَقَدْ مَکَّنّاکُمْ فِی الارْضِ وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ» یعنی: شما را از امکانات زمین بهرهمند ساختیم و وسائل معیشت شما را در آن فراهم کردیم.
بر همین اساس، خداوند نیز، پهنه طبیعت را زیستگاه انسانی قرار داده است. در آیه ۱۰ سوره الرحمن آمده است: «وَ الارْضَ وَضَعَها للانامِ» یعنی: و (خداوند) زمین را برای همگان قرار داد. بنابراین، استفاده از این حق، باید به گونهای باشد که امکان استفاده و بهرهبرداری از آن، برای نسل حاضر و نسلهای آینده حفظ شود. به عبارت دیگر حق و تکلیف ، دو روی یک سکّهاند. در سوره نحل خداوند میفرماید: «وَ الانْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فِیها دِفْءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ» یعنی: چهارپایان را آفرید که برای شما از آنها گرما (جامههای گرم) و سودهای دیگر فراهم میآید و از آنها میخورید.
در همین سوره خداوند همچنین میفرماید: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً...» یعنی: اوست (خدایی) که از آسمانها آب فرستاد که از آن میآشامید و بدان درخت و گیاه میروید، که در آن (روییدهها)، دامهای خود را میچرانید. و در آیه بعد میفرمایند: «یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الاعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ» یعنی: و با آن برایتان کشتزارها و درختهای زیتون و خرما و انگور و همه گونه محصول میرویاند.
در سوره نمل نیز خداوند میفرماید: «وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ» یعنی: برای شما از آسمان آب فرستاد، پس با آن آب، بوستانهایی شادیانگیز رویانیدیم. ـ و همه حق دارند تا از این نعمت ارزشمند الهی بهرهمند شوند و در پناه آن، زندگی سالم و امنی داشته باشند. و در سوره دیگر چنین میفرماید: «وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ...» یعنی: خداوند، شب و روز را برای شما تسخیر کرد.
و در جای دیگر اشاره میکند: «أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الارْضِ...» یعنی: آیا ندیدید که خداوند آنچه در آسمانها و زمین است، مطیع شما کرد. در جای دیگر نیز، خداوند با مضامین مشابه قبل میفرمایند: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی الارْضِ...» یعنی: آیا ندیدی خداوند آنچه را در زمین است، مسخّر شما ساخت. و موارد فراوان دیگری که بر همین معنا دلالت دارند. به گونهای که سلامت، امنیت و انسانیت او در میان پیچ و مهرههای این زندگی صنعتی و ماشینی گم شده است.
اما نکته مهم این است، که هر حقّی، تکلیفی را در پی دارد؛ بلکه مقید به چارچوبهایی است که باید آنها را رعایت کند. در سوره هود آمده است: «هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الارْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیها» یعنی: خداوند شما را از زمین پدید آورد و آبادی آن را به شما واگذاشت. نکته ظریفی که در این آیه وجود دارد آن است که قرآن نمیگوید، خداوند زمین را آباد کرد و در اختیار شما گذاشت؛ بلکه میفرماید: عمران و آبادانی زمین را به شما واگذار کرد.
در قرآن کریم در بسیاری موارد، واژه «صلاح» در مقابل « فساد » آمده است. خداوند در قرآن کریم میفرمایند: «وَ لا تُفْسِدُوا فِی الارْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها...» یعنی: و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید. از آیات یاد شده استفاده میشود که فساد دارای مفهومی بسیار گسترده است و شامل هرگونه نابسامانی، ویرانگری، انحراف و ظلم میگردد. به عبارت دیگر، فساد به هر گونه تخریب و ویرانگری گفته میشود که نظام آفرینش را دچار مخاطره کند.
منبع: مجله نور علم، ش ۴، خرداد ۱۳۶۳، ص ۱۱۵ · انعام/سوره۶، آیه۳۸ · نحل/سوره۱۶، آیه۸۹ · دارالکتب العلمیه، قم، ۱۳۴۲، ج ۳، ص ۷۴ · محمد بن یعقوب الکلینی، اصول الکافی، ص ۱۱۳ · دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۹، ج ۱۱، ص ۳۶۱ · مجموعه مقالات همایش اسلام و محیط زیست، سازمان حفاظت محیط زیست، تهران، ۱۳۷۸، ص ۲۲۳ · مقام معظم رهبری، پیشین، ص ۴ · ابوالقاسم گرجی، پیشین، ص ۱۱۵ · بقره/سوره۲، آیه۲۹ · اعراف/سوره۷، آیه۱۰ · الرحمن/سوره۵۵، آیه۱۰ · نحل/سوره۱۶، آیه۵ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۰ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۱ · نمل/سوره۲۷، آیه۶۰ · ج ۱۰، ص ۳۵۶ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۳۳ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۲ · لقمان/سوره۳۱، آیه۲۰ · حج/سوره۲۲، آیه۶۵ · حج/سوره۲۲، آیه۳۶ · صدرا، تهران، ۱۳۷۳، ج ۲، ص ۵۷ · به نقل از: صادق اصغری لفمجانی؛ مبانی حفاظت از محیط زیست در اسلام، دفتر نشر فرهنگ اسلامی و سازمان حفاظت محیط زیست، تهران، ۱۳۷۸، ص ۸۷ · محمد ربانی، پیشین، ص ۲۳۳ · صادق اصغری لفمجانی، پیشین، ص ۹۲ · هود/سوره۱۱، آیه۶۱ · ج ۹، ص ۱۵۱ · اعراف/سوره۷، آیه۵۶ · بقره/سوره۲، آیه۲۰۵
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
