مدارا و مکاشفه: تفاوت مدارا با رفق و تقیه

با صرف نظر از تسامحی که گاهی برخی بزرگان در اطلاق لفظ مدارا و رفق به جای همدیگر اعمال نموده‌اند، مثلاً رفق با نفس را هم مدارا نامیده‌اند یا کلاً رفق و مدارا را دنبال هم در معنی یکسان به کار برده‌اند، اما در تحلیل دقیق‌تر برخی دیگر بزرگان گفته شده است مدارا و رفق از مفاهیم متشابه و نزدیک هم هستند که در روایات و نیز در منابع اخلاقی معمولاً در کنار هم و در موارد زیادی نیز جدا از هم ذکر شده‌اند و می‌توان گفت در عین اشتراکی که با یکدیگر در روح نرمش و تحمل دارند، دارای افتراقاتی نیز هستند، همانطور که رفق و مدارا در برخی روایات در یک گفتار واحد به عنوان دو مفهوم متباین ذکر شده است. ۴. ۱ - فرق مدارا و رفق در بیان افتراق این دو مفهوم می‌توان گفت در مدارا تحمّل آزار مردم وجود دارد اما در رفق چنین چیزی نیست. در روایات مدارا نیز این تحمل مخالف وجود دارد. بنابراین می‌توان گفت مدارا در برابر مخالفین (چه هم‌کیش چه غیر هم‌کیش، چنان‌چه در روایات، به ندرت مدارا با مومن به کار رفته است که به نظر می‌رسد به علت نوعی مخالفت بین دو مومن به جهت سلایق مختلف یا تفاوت مرتبه ایمانی بین آن دو است) مطرح می‌شود و بسا صرفاً در دفع آزار مخالفان باشد و البته گاهی هم در مدارا نوعی رفق ورزیدن که به جذب آنان انجامد نیز وجود دارد. ۴. ۲ - تفاوت و اشتراک مدارا با تقیه مدارا با تقیه نیز هم اشتراک و هم تفاوت دارد: زیرا مدارا -در عین این که مثل تقیه در مورد دشمنان نیز اجرا می‌شود و مخصوص به دوستان هم‌ْمذهبِ مخالف نیست، اما- نوعی اعلان موضع ملایم و لااقل با انجام وظیفه‌ خود و نهی از منکر با عدم اظهار خوشایندی از رفتار مخالف در آن وجود دارد که مخالف هم اجمالاً به مخالفت ما پی برده است اما با او درگیری نداریم. بنابراین مرتبه‌ خفیفی از تقیه است و به ترک وظیفه‌ واجبی نمی‌انجامد زیرا رسول گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) فرمودند: با مردم مدارا کنید بدون این‌که حقی را ترک کنید. اما تقیه همواره با دشمنان است و معمولاً هم به ترک برخی واجبات و همراهی در احکام و مناسک با دشمنان می‌انجامد و احکام فقهی خاص خود را دارد. آنچه می‌دانی به او بیاموز، اشتباهاتش را ببخش و عیوبش را پرده بپوش، با او مدارا کن و او را کمک نما. گاهی هست که مدارا و تقیه باید با هم مورد توجه قرار گیرند، زیرا برخی مراتب خفیف تقیه‌ وجود دارند که با مدارا جمع می‌شوند. و در روایات ما نیز مواردی وجود دارد که دستور به این دو در کنار هم صادر شده است. اما تقیه و مدارا با هم تفاوت نیز دارند زیرا برخی موارد هم وجود دارد که مخالف اصلاً موضع مخالفت ما را بر نمی‌تابد و به جان فرد هم بسا تجاوز کند گرچه با او هیچ‌گونه درگیری هم نداشته باشیم که در این‌جا مصداق تقیه است. اما اگر تا این حد را برتابد منتهی آزار و اذیتی به ما برساند و ما او را تحمل کنیم، اینجا مصداق مدارا است. منبع: آداب الصلاة، ص۲۵، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ هفتم، ۱۳۷۸ · ج‌۱، ص۳۷۲ · تحف العقول عن آل الرسول (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)، ص۴۲، انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، قم، چاپ دوم، ۱۳۶۳‌ش · علم اخلاق اسلامی (ترجمه جامع السعادات)، ج‌۱، ص۳۷۲ · مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۹، ‌ص ۳۶، مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام)، بیروت، چاپ‌اول، ۱۴۰۸ ه‌ق · مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج‌ ۹، ص۳۹ · بحار الانوار، ج۷۲، ص۴۰۱ · تحف العقول عن آل الرسول (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله)، ص۴۲ · الاخلاق، (ترجمه‌ جباران محمدرضا)، ص۱۴۲، قم، انتشارات هجرت، ۱۳۷۸، چ چهارم · تهذیب الاحکام، ج۶، ص۲۴، دارالکتب الاسلامیة، تهران، چ چهارم، ۱۴۰۷ق