مراتب توحید: توحید عملی

اکنون به توحید عملی بپردازیم: توحید عملی یا توحید در عبادت یعنی یگانه پرستی ، به عبارت دیگر، در جهت پرستش حق یگانه شدن. بعدا خواهیم گفت که عبادت از نظر اسلام، مراتب و درجات دارد. روشن‌ترین مراتب عبادت، انجام مراسم تقدیس و تنزیه است که اگر برای غیر خدا واقع شود مستلزم خروج کلی از جرگه‌ی اهل توحید و از حوزه‌ی اسلام است. ولی از نظر اسلام پرستش منحصر به این مرتبه نیست؛ هر نوع جهت اتخاذ کردن، ایده آل گرفتن و قبله‌ی معنوی قرار دادن، پرستش است. آن کسی که هواهای نفسانی خود را جهت حرکت و ایده‌ی آن و قبله‌ی معنوی خود قرار بدهد آنها را پرستش کرده است: «ا رایت من اتخذ الهه هواه» . آیا دیدی آن کس را که هوای نفس خود را خدا و معبود خویش قرار داده است؟ آن کس که امر و فرمان شخص دیگر را که خدا به اطاعت او فرمان نداده، اطاعت کند و در برابر آن تسلیم محض باشد او را عبادت کرده است: «اتخذوا احبارهم و رهبانهم اربابا من دون الله» . همانا عالمان دینی خود و زاهدان خ. ر. ب. جای خدا، خدای خویش ساخته‌اند. «و لا یتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون الله» . همانا بعضی از ما انسان‌ها بعضی دیگر را خدای خویش و مطاع و حاکم بر خویش قرار ندهیم. بنابراین، توحید عملی یا توحید در عبادت یعنی تنها خدا را مطاع و قبله‌ی روح و جهت حرکت و ایده آل قرار دادن و طرد هر مطاع و جهت و قبله و ایده آل دیگر؛ یعنی برای خدا خم شدن و راست شدن، برای خدا قیام کردن، برای خدا خدمت کردن، برای خدا زیستن، برای خدا مردن، آنچنان که ابراهیم گفت: روی دل و چهره‌ی قلب خود را حق گرایانه به سوی حقیقتی کردم که ابداع کننده‌ی همه‌ی جهان علوی و سفلی است؛ هرگز جزء مشرکان نیستم... همانا نمازم، عبادتم، زیستنم و مردنم برای خداوند، پروردگار جهان‌هاست. او را شریکی نیست. به این فرمان داده شده‌ام و من اولین تسلیم شدگان به حق هستم. . این توحید ابراهیمی، توحید عملی اوست. کلمه‌ی طیبه‌ی «لا اله الا الله» بیش از هر چیزی ناظر بر توحید عملی است؛ یعنی جز خدا شایسته‌ی پرستش نیست. اهل معرفت برای توحید مراتبی از جمله عام، خاص و اخص قائل‌اند. ایشان آیه هجدهم تا آخر سوره حشر را سرشار از مراتب توحید می‌داند و در وصف توحید عام بر این اعتقاد است که چه‌بسا فیلسوفی اقسام و مراتب توحید را برهانی کند؛ ولی خود مؤمن به آن نباشد؛ زیرا علمش از مرتبه‌ عقل و تعقل به مرتبه قلب و وجدان نرسیده‌ است. ازاین‌رو علم توحیدی که برای نمایش در محضر عوام یا علما باشد، از نورانیت خالی است درحالی‌که باید به‌ همراه اخلاص باشد و بلکه اخلاص در تحصیل توحید از مسائل مهم سلوک است. ایشان توحید خاص را همان وحدت در کثرت می‌داند و در بیان توحید اخص با استناد به آیه ( شَهِدَ اللّهُ اَنَّهُ لاَ اِلَهَ اِلاَّ هُوَ ) معتقد است بالاترین مرتبه توحید همان شهادت ذاتی حق یعنی توحید ذاتی است و در حقیقت مقصود شهادت وجودی است، زیرا حق‌تعالی در مقام احدیت جمع ، شهادت ذاتیه به وحدانیت خود می‌دهد، ازآن‌جهت که صرف وجود، احدیت ذاتیه دارد و اولیای کامل آن را شهود می‌کنند؛ پس معرفت وجودی پس ‌از طی مراتب تجلیات افعالی و اسمایی و صفاتی حاصل می‌شود و شخص به فنای ذاتی می‌رسد. منبع: فرقان/سوره۲۵، آیه۴۳ · توبه/سوره۹، آیه۳۱ · آل عمران/سوره۳، آیه۶۴ · انعام/سوره۶، آیه۱۶۲-۱۶۳ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۰۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۸۷-۸۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۰۵-۱۰۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۹۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · آداب الصلاة، ص۱۳۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · دانشنامه امام خمینی، ج۳، ص۵۷۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰