مراتب توحید: رابطه خدا و جهان

و چون ذات واجب الوجود یگانه است، پس جهان از نظر مبدا و منشا و از نظر مرجع و منتهی یگانه است. جهان نه از اصل‌های متعدد پدید آمده و نه به اصل‌های متعدد باز می‌گردد؛ از یک اصل و از یک حقیقت پدید آمده «قل الله خالق کل شیء» . و به همان اصل و همان حقیقت باز می‌گردد «الا الی الله تصیر الامور» . و به تعبیر دیگر، جهان هستی، یک قطبی و یک کانونی و تک محوری است. رابطه‌ی خدا و جهان، رابطه‌ی خالق با مخلوق یعنی رابطه‌ی علت (علت ایجاد) با معلول است، نه رابطه‌ی روشنایی با چراغ یا رابطه‌ی شعور انسانی با انسان. درست است که خدا از جهان جدا نیست، «لیس عن الاشیاء بخارج ولا فیها بوالج» او با همه‌ی اشیاء است و اشیاء با او نیستند «هو معکم این ما کنتم» . اما لازمه‌ی جدا نبودن خدا از جهان، این نیست که پس خدا برای جهان مانند روشنایی برای چراغ و شعور برای اندام است. اگر این چنین باشد خدا معلول جهان می‌شود و نه جهان معلول خدا؛ چون روشنایی معلول چراغ است نه چراغ معلول روشنایی. و همچنین لازمه‌ی جدا نبودن خدا از جهان و انسان این نیست که خدا، جهان و انسان همه‌یک جهت دارند و همه با یک اراده و یک روح حرکت و حیات دارند. همه‌ی اینها صفات مخلوق و ممکن است، خداوند از صفات مخلوقین منزه است «سبحان ربک رب العزة عما یصفون». . منبع: رعد/سوره۱۳، آیه۱۶ · شوری/سوره۴۲، آیه۵۳ · امام علی علیه‌السلام، نهج البلاغه، خطبه۱۸۶ · حدید/سوره۵۷، آیه۴ · صافات/سوره۳۷، آیه۱۸۰