مراتب قرآن: قرآن حقیقتی ذو مراتب

قرآن کریم درباره خدای سبحان دو گونه تعبیر دارد: ۱. ۱ - دو نوع تعبیر درباره خدا گاهی می‌گوید: «ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ»؛ (آری) این است خداوند، پروردگار شما و در این بخش، از کلمه «ذلک» که برای اشاره به دور به کار می‌رود، استفاده نموده است؛ و گاه می‌گوید: «وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَما کُنْتُمْ» هر جا که باشید او با شماست یا «وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ»؛ و هنگامی که بندگان من، از تو درباره من سؤال کنند، (بگو) من نزدیکم. یعنی خدایی که همیشه با همه انسان‌هاست، خدایی که به انسان نزدیک است بلکه از رگ گردن به او نزدیکتر است: «وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ»؛ و ما از رگ قلبش نزدیکتریم. همین دو نوع تعبیر درباره قرآن کریم نیز که به فرمایش نورانی امیرالمؤمنین (سلام‌الله‌علیه) تجلی‌گاه ذات اقدس اله است، آورده شده است. ۱. ۲ - دو نوع تعبیر درباره قرآن خدای سبحان درباره قرآن، گاه می‌فرماید: «ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ»؛ آن کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد و گاه می‌فرماید: «إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ»؛ این قرآن، به راهی که استوارترین راه هاست، هدایت می‌کند گاهی اشاره دور آمده و گاهی اشاره نزدیک . ۱. ۳ - سرّ تعبیرات دوگانه سر این دوگانگی تعبیر آن است که قرآن کریم کتابی نظیر کتاب‌های عادی و معمولی نیست که اول و آخرش در دسترس انسان‌ها باشد؛ بلکه قرآن کریم کتابی الهی و دارای مراتب است: مرتبه والا و مرحله اعلایش همان « ام الکتاب » است که در سوره «زخرف» بیان شده است. «وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ»؛ قرآن در «ام الکتاب» ( لوح محفوظ ) نزد ما بلندپایه و استوار است این مرحله اعلی که اصل قرآن و مادر و ریشه آن است، وجود و حقیقتی «نزد خدا» دارد و نزد ذات اقدس اله است. مرحله عالیه قرآن، همان است که در دست فرشتگان « کرام برره » است: «بِأَیْدِی سَفَرَةٍ• کِرامٍ بَرَرَةٍ»؛ به دست سفیرانی است، والا مقام و فرمانبردار و نیکوکار و مرحله نازله‌اش، پیش مردم و به لفظ عربی مبین ظهور کرده است: «حم• وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ• إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»؛ حم . سوگند به کتاب مبین (روشنگر)، که ما آن را قرآنی فصیح و عربی قرار دادیم، شاید شما (آن را) درک کنید در آنجا که می‌فرماید: «هذَا الْقُرْآنُ»؛ این قرآن. ، سخن از هدایت است و پس از آنکه می‌فرماید: «ذلِکَ الْکِتاب»؛ آن کتاب ، سخن از « غیب » است: «لَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ»؛ کسانی که ایمان به غیب دارند و این نشانگر آن است که قرآن، «غیب» و «کتاب مکنونی» دارد که اصل مرتبه نازله قرآن است. ایشان معتقد است همانطور که کتاب تکوینی و نظام آفرینش مراتب دارد، کتاب تدوین و قرآن کریم نیز مراتبی دارد که مطابق با مراتب تکوینی است. قرآن و کلام الهی باطنی مراتب در قوس نزول و پوشیدن لباس الفاظ، مرحله به مرحله تنزل داده شده است، از این‌رو مراتب بطون قرآن در قوس صعود، مطابق با مراتب تنزل است و برای رسیدن به بطون قرآن باید از این حجاب‌ها رهایی یابد، بر این اساس میان مبدا بطون و مبدا تنزل رابطه متعاکسی برقرار است و سالک به هر مرتبه از بطون که راه یافت، از یک مرتبه از تنزل رهایی می‌یابد. ایشان در مرتبه‌ای، درک و دریافت آیات قرآن را خارج از حیطه فهم و ادراک بشر برشمرده و آن را مختص ذات غیب الغیوب می‌داند، در مرتبه بعد، مخاطب قرآن تنها پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است و در رتبه ظاهر و الفاظ قرآن که تنزل‌ یافته از مراتب بالاتر است، سفره گسترده‌ای است که همه اقشار از آن استفاده می‌کنند. ۱. ۵ - انسان و قرآن وقتی که انسان بر اوج قرآن می‌نگرد و خود را حقیر می‌یابد، می‌گوید: «ذلِکَ الْکِتاب» و آن وقت که الفاظ و ظواهرش را می‌بیند که قابل قرائت و تلاوت ، و قابل فهم و استدلال و گفتن و شنیدن و نوشتن است، می‌گوید: «هذَا الْقُرْآنُ». در یک نگاه، توجه به اوج قرآن است و در این حال، تعبیر مناسب، اشاره دور است و در نگاه دیگر، توجه به مرحله نازله آن است و در این هنگام، تعبیر مناسب، اشاره نزدیک است. اگر ذات اقدس اله به فرمایش امام سجاد (علیه‌السّلام) ، «الدانی فی عُلوّه و العالی فی دُنوّه»؛ نزدیک است در بلند مرتبه بودنش و بلند مرتبه است در نزدیک بودنش است، قرآن کریم نیز که تجلی اوست، همین ویژگی را دارد. اگر خداوند متعال ، در عین حال که عالی و بالاست، نزدیک است و در عین حال که نزدیک است، بلند و متعالی است: «بَعُدَ فلا یُری و قَرب فشهد النجوی» هم بعید است و هم نزدیک، هم عالی است و هم دانی ، تجلی او یعنی قرآن نیز دارای « قرب »، « بعد »، « علوّ » و « دنوّ » است. منبع: انعام/سوره۶، آیه۱۰۲ · حدید/سوره۵۷، آیه۴ · بقره/سوره۲، آیه۱۸۶ · ق/سوره۵۰، آیه۱۶ · بقره/سوره۲، آیه۲ · اسراء/سوره۱۷، آیه۹ · زخرف/سوره۴۳، آیه۴ · عبس/سوره۸۰، آیه۱۵-۱۶ · زخرف/سوره۴۳، آیه۱۳ · بقره/سوره۲، آیه۳ · آداب الصلاة، ص۳۲۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح دعاء السحر، ص۵۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶ · تعلیقات علی شرح الفصوص الحکم و مصباح الانس، ص۵۰ و ۲۱۵-۲۱۴، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۰ قمری · آداب الصلاة، ص۱۸۲-۱۸۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · صحیفه امام، ج۱۹، ص۱۱۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ · دعای ۴۷، ص۲۵۱ · بحارالانوار، ط دار الاحیاء التراث، ج۴۵، ص۱۴۸، ح ۱، دعای افتتاح