. مستند، همان

مستمر شخصی به مالکیت او شهادت دهد یا عمل به وقف را در سالیان در از نشان موقوفه بودن ملک شمارد یا از سکونت مشترک و سلوک زن و مردی استنباط کند که زن و شوهرند... و مانند اینها بدین ترتیب تفاوت شهادت و کارشناسی در مستقیم یا با واسطه بودن آگاهی نیست؛ در چگونگی اماره ها و شدت و ضعف دلالت بر مقصود است. مستند شاهد دلالتی عرفی و ساده و آشکار است و استفاده از آن نیاز به دانش فنی ندارد در حالی که استناد به اماره های پیچیده فنی ویژه کارشناسان است و معیار تمیز آن عرف است به عنوان مثال تأیید اصالت سند، که بر پایه شباهت های ظاهری دو خط انجام می شود شهادت است و تمیز فنی اصالت سند بر پایه ارتعاش ها یا شناخت اثر انگشت کارشناسی است. . از اهمیتی که مبنای قطع و یقین شاهد دارد می توان نتیجه گرفت که دادگاه برای ارزیابی گواهی باید به مستند آگاهی او پی ببرد و شاهد نیز مکلف است در برابر پرسش دادگاه به او پاسخ دهد که آگاهی او از چه منبعی است؟ آیا خود ناظر واقعه بوده است یا از دیگری شنیده یا منبع اطلاع او شایعه و شهرت است؟ و چگونه به یقین رسیده است؟ به عنوان مثال اگر گواه به مالکیت مدعی نسبت به مال مورد نزاع شهادت دهد چون مالکیت رابطه اعتباری و نامحسوس است و دیده و شنیده نمی شود و تنها از راه نشانه ها و اماره ها و آثار خارجی سلطه بر مال می توان پی به واقع برد، می توان از او پرسید که از کجا به چنین نتیجه ای رسیده است؟ گواه نیز ممکن است پاسخ دهد که تصرف و انتفاع مداوم مدعی را از آن مال دیده یا از دیگران شنیده یا مدعی وارث منحصر مالک است. چنین پاسخ و پرسشی منبع اطلاع و یقین؟ گواه و درجه صداقت او و میزان نفوذ شهادت در آن دعوا را معین میکند و باعث قناعت وجدان دادرس در اصابت به واقع می شود. در تمام مواردی که گواه به وقوع حادثه ای شهادت می دهد، ادراک شخصی