مستندات قاعده‌ وزر (قواعد فقه): مبانی فقهی قاعده

مبانی فقهی قاعده شامل کتاب ، سنت ، عقل و اجماع است. ۲. ۱ - کتاب در قرآن مجید، پنج بار آیه وَ ( لٰا تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ اُخْریٰ ) تکرار شده و تفاوت آنها تنها در‌ مقدمه‌ی جمله است که ذیلا بیان می‌کنیم: ۲.۱. ۱ - آیه اول در آیه ۱۶۴ سوره انعام : ( قُلْ اَ غَیْرَ اللّٰهِ اَبْغِی رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ لٰا تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ اِلّٰا عَلَیْهٰا وَ لٰا تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ اُخْریٰ ) «بگو آیا جز خداوند پروردگاری جوئید و او پروردگار همه است و عمل نمی‌کند هیچ کس؛ مگر بر ذات خود و هیچ بردارنده‌ای بار گناه دیگری را بر ندارد». ما گناهان شما را بر دوش خواهیم گرفت.» خداوند تبارک و تعالی در پاسخ آنها گفته است که هیچ کس بار دیگری را بر پشت نمی‌گیرد. ۲.۱. ۲ - آیه دوم در آیه ۱۵ سوره اسراء : ( مَنِ اهْتَدیٰ فَاِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَاِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا وَ لٰا تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ اُخْریٰ ) «هر کس رهیاب شود همانا به سود خویش رهیاب شده است و هر کس بی‌راه رود همانا به زیان خویش بی‌راه رفته است و هیچ بردارنده‌ای بار گناه دیگری را بر ندارد». در این آیه ، هدایت و ضلالت کاملا جنبه‌ی شخصی یافته است؛ بدین معنا که آثار هدایت و ضلالت هر فردی دامنگیر خودش شده، هیچ فرد گمراهی نمی‌تواند به استناد هدایت دیگران، خود را از عواقب سوء گمراهی مصون بدارد. همچنین هیچ هدایت‌شده‌ای گرفتار عواقب سوء گمراهی دیگران نخواهد شد. سپس می‌فرماید: «هیچ کس بار دیگری را بر دوش نخواهد گرفت.» جالب توجه است که در همین سوره ، آیه‌ی قبل، در مورد گناهکاران گفته است که سرنوشت هر انسانی را به گردن خود او پیوسته‌ایم و روز قیامت کارنامه‌ی او را بیرون می‌آوریم که آن را باز و گشوده می‌یابد و به او گوییم کارنامه‌ات را بخوان که امروز حسابگری خود تو برای خودت کافی است. ۲.۱. ۳ - آیه سوم در آیه ۱۸ سوره فاطر : ( وَ لٰا تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ اُخْریٰ وَ اِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ اِلیٰ حِمْلِهٰا لٰا یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْ‌ءٌ وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ... وَ مَنْ تَزَکّٰی فَاِنَّمٰا یَتَزَکّٰی لِنَفْسِهِ ) «و هیچ بردارنده‌ای بار گناه دیگری را بر ندارد و اگر گران‌باری، (دیگران را) بخواند که بارش را بردارند چیزی از آن بار برداشته نشود و اگر چه (مخاطب) خویشاوند باشد». در این آیه به این نکته که بار مجازات به دوش نزدیکان قرار نمی‌گیرد تصریح شده است. در ضمن، در ذیل آیه به نقطه مقابل اشاره شده که تزکیه نفوس نیز امری شخصی است و هر کس نفس خویش را تزکیه نماید مربوط به خود اوست و پاداش و آثار آن را خود می‌بیند و به دیگری ربطی ندارد. بنابراین، همان طور که مجازات شخصی است، پاداش هم شخصی است. ۲.۱. ۴ - آیه چهارم در آیه ۷ سوره زمر : ( اِنْ تَکْفُرُوا فَاِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لٰا یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ وَ اِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ وَ لٰا تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ اُخْریٰ ثُمَّ اِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ اِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ ) « اگر کفران بورزید، بدانید که خداوند از شما بی‌نیاز است؛ ولی در عین حال، کفران را هم بر بندگان خویش نمی‌پسندد، و اگر سپاس بگزارید، آن را بر شما می‌پسندد و هیچ بردارنده‌ای بار گناه دیگری را بر دوش نخواهد گرفت، سپس بازگشتتان به سوی پروردگارتان است. آن‌گاه شما را از (حقیقت و نتیجه) آنچه کرده‌اید آگاه می‌سازد که او دانای راز دلهاست». ۲.۱. ۵ - آیه پنجم در آیه ۳۸ سوره نجم : ( اَمْ لَمْ یُنَبَّاْ بِمٰا فِی صُحُفِ مُوسیٰ وَ اِبْرٰاهِیمَ الَّذِی وَفّٰی اَلّٰا تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ اُخْریٰ وَ اَنْ لَیْسَ لِلْاِنْسٰانِ اِلّٰا مٰا سَعیٰ وَ اَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُریٰ ) «آیا از آنچه در صحیفه‌های موسی است آگاهش نکرده‌اند و (صحیفه‌های) ابراهیم که به (عهد خود) وفا کرد که هیچ بردارنده‌ای بار گناه دیگری را بر ندارد و اینکه هیچ چیز برای انسان نیست مگر آن چه کوشیده است و حاصل کوشش خ. ر. ب. زودی خواهد دید». مستفاد از آیه فوق چنین است که اصولی در کتب ادیان الهی مکتوب بوده است که یکی از آنها اصل شخصی بودن مجازات و پاداش است. ۲.۱. ۶ - مضمون وزر به صور دیگر مضمون قاعده‌ وزر به صورت‌های دیگر نیز در قرآن آمده است که آنها را دسته‌بندی می‌کنیم: ۲.۱.۶. ۱ - آیات کسب در آیه ۳۸ سوره مدثر: ( کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ ) « هر کس به آنچه می‌کند در گرو است». در آیه ۲۱ سوره طور: ( کُلُّ امْرِئٍ بِمٰا کَسَبَ رَهِینٌ ) «هر انسانی در گرو کار و کردار خویش است». در آیه ۵۸ سوره احزاب: ( وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتٰاناً وَ اِثْماً مُبِیناً ) «و کسانی که مردان و زنان مؤمن را بدون آنکه مرتکب عملی (ناروا) شده باشند آزار می‌رسانند زیر بار بهتان و گناهی آشکار رفته‌اند». توضیح اینکه این آیه پس از آیات مربوط به ایذاء خدا و رسول آمده است. مجازات و عذاب برای آزاردهندگان خدا و رسول، لعنت ابدی است چون اذیت خدا و رسول همواره ب. غ. حق است؛ ولی اذیت مردم گاهی به حق است؛ مثل مورد اجرای حدود و قصاص و سایر مجازات‌های نامشروع. از این رو در اینجا گفته است ( بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا ) ؛ یعنی بدون انجام جنایتی یا استحقاق آزاری. ۲.۱.۶. ۲ - آیات سؤال در آیه ۲۵ سوره سبا : ( قُلْ لٰا تُسْئَلُونَ عَمّٰا اَجْرَمْنٰا وَ لٰا نُسْئَلُ عَمّٰا تَعْمَلُونَ ) «بگو از شما نسبت به گناهان ما سؤال نمی‌شود و از ما نسبت به اعمال شما [سؤال نخواهد شد». در آیه ۹۳ سوره نحل : ( وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمّٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ) «به طور قطع در مورد کارهایی که می‌کنید از شما سؤال خواهد شد». در آیه ۱۳۴ سوره بقره : ( لَهٰا مٰا کَسَبَتْ وَ لَکُمْ مٰا کَسَبْتُمْ وَ لٰا تُسْئَلُونَ عَمّٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ ) «برای آنهاست آنچه کردند و برای شماست آنچه کردید و درباره‌ی آنچه می‌کرده‌اند از شما پرسیده نمی‌شود (هیچ کس مسئول اعمال دیگری نیست و کسی را به گناه دیگری نمی‌گیرند)». پیامبر به پدرم فرمود: «این پسر توست؟» پدرم گفت: « قسم به پروردگار کعبه بلی». پیامبر فرمود: «حقیقتا به آن شهادت می‌دهم.» آنگاه تبسم فرمودند از اینکه چقدر شباهت من به پدرم زیاد است و پدرم بر آن سوگند خورد. سپس پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: «ولی بدان که او جنایت تو را بر عهده نمی‌گیرد و تو جنایت او را نمی‌توانی بر عهده بگیری» و قرائت فرمودند ( وَ لٰا تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ اُخْریٰ ) ». «هیچ کس به جرم پدر یا به جرم برادرش مورد مؤاخذه و مسئولیت قرار نمی‌گیرد». ۲. ۳ - اجماع این قاعده از مسلمات اسلامی است و همه‌ی فقها، اعم از شیعه و سنی به آن تمسک کرده‌اند. ۲. ۴ - عقل قاعده‌ وزر یک اصل عقلایی است؛ چرا که گذاشتن بار کسی بر دوش دیگری زشت و قبیح است و حکم عقل به قبح آن مسلم است. در واقع، تمام دلایل دیگر به همین دلیل بر می‌گردد.