مسجد الحرام: ساختمان مسجد در عهد عباسیان

منصور، دومین خلیفه عباسی (خلافت از ۱۳۶-۱۵۸ هـ.) ، در سفری که برای حج گزاری به مکه آمد، احساس کرد که مسجد گنجایش مسلمانانی را که برای حج آمده‌اند، ندارد، مصمم شد تا با خریدن خانه‌های اطراف و ضمیمه کردن آنها به مسجد، به توسعه آن اقدام کند. در این افزایش مساحت، وسعت مسجد دو برابر شد و نزدیک به پنج هزار متر مربع بر مساحت مسجد افزوده گردید. این افزایش در جهت شمال و غرب مسجد صورت گرفت. این بار نیز رواق‌هایی برای مسجد در اطراف آن ساخته شد. علاوه بر آن، مناره‌ای نیز در رکن غربی مسجد احداث گردید. گسترش تزیینات روی دیوارها و ستون‌ها نیز بیشتر شد. بنای مسجد که در سال ۱۳۷ آغاز شده بود، در سال ۱۴۰ هجری خاتمه یافت. مهدی عباسی فرزند منصور، (خلافت از ۱۵۸-۱۶۹ هـ. ق.) در سال ۱۶۱ تصمیم به افزایش مجدد مساحت مسجد گرفت و خانه‌های بیش‌تری را خرید و به مسجد ضمیمه کرد. برخی از مردم از واگذار کردن خانه‌های خود ابا داشتند. وقتی مهدی عباسی در این باره از موسی بن جعفر (علیه‌السلام) سؤال کرد، حضرت به او نوشت: اگر کعبه پس از آمدن مردم به اینجا ساخته شده، یعنی ابتدا مردم در اینجا سکونت داشته‌اند، مردم در واگذار نکردن خانه‌های خود اولی هستند، اما اگر ابتدا کعبه بوده و مردم پس از آن آمده‌اند، مسجد به زمین‌های اطراف خود اولویت دارد. مهدی عباسی با استناد به همین نکته، خانه‌ها را گرفت. پس از آن، صاحبان خانه‌ها نزد امام کاظم (علیه‌السلام) آمدند و از ایشان خواستند تا از مهدی بخواهد پول خانه شان را بدهد و امام چنین کرد. ۶. ۱ - مساحت مسجد در زمان مهدی عباسی مساحت افزوده شده به مسجد توسط مهدی عباسی ۸۳۸۰ متر مربع بود. در این توسعه درهای متعددی را در اطراف مسجد گشود و تا قرن‌ها بعد، به همان صورت باقی ماند. مهدی عباسی در سال ۱۶۴ از کاردانان خواست، طرحی تهیه کنند تا مسجد از ناحیه جنوبی نیز وسعت یابد، به طوری که به صورت تقریبی، مسجد به شکل مربع در آید؛ به گونه‌ای که کعبه در میانه آن قرار گیرد. بدین ترتیب، مجددا مساحت مسجد به مقدار ۶۵۶۰ متر مربع افزایش یافت و رواق‌هایی در اطراف آن ساخته شد و ستون‌هایی برافراشته گردید. این ستون‌ها هنوز بر سر پا است و کتیبه‌ای که یادگار دوره مهدی عباسی است، بر آن باقی مانده است. گفتنی است، به روزگار مهدی عباسی مسجد در سمت مسعی به اندازه‌ای توسعه یافت که میان مسجد و مسعی فاصله‌ای نماند؛ با این حال، بعدها باز در این محدوده به تدریج خانه‌هایی ساخته شد. پس از مهدی عباسی، در زمان معتضد و مقتدر عباسی، قسمت‌های کوچکی به بخش‌های شمالی و غربی مسجد افزوده شد. از آن جمله محل دارالندوه بود که از زمان قصی بن کلاب در جاهلیت برای مشاوره قریش درباره کارهای مهم، در کنار مسجد الحرام ساخته شده بود. قرار بر آن بود تا تنها قریشیانی که چهل سال از عمرشان گذشته است، به این مجلس مشورتی وارد شوند. این محل تا اواخر قرن سوم هجری برپا بود و زمانی که خلفا به حج می‌آمدند، در آنجا اقامت می‌کردند. در این زمان، به بنای دارالندوه بی توجهی شد و رو به تخریب بود. هرگاه باران می‌آمد، گل و لای آن به مسجد الحرام سرازیر می‌شد. این امر سبب شکایت امیر مکه به معتضد عباسی (خلافت از ۲۷۹-۲۸۹) شد و وی از خلیفه خواست تا اجازه دهد آنجا را به مسجد بیفزاید یا به محلی برای اقامت حجاج تبدیل کند. معتضد این طرح را پذیرفت و دستورش را صادر کرد. این افزایش در سال ۲۸۱ هجری صورت گرفت. ۶. ۲ - مسجد در زمان مقتدر و منتصر مقتدر (خلافت از ۲۹۵-۳۲۰) نیز در سمت باب ابراهیم، محدوده‌ای را به مسجد افزود. در دوران مستنصر بالله عباسی (۶۲۳-۶۴۰) کوشش‌های زیادی برای بازسازی و نوسازی برخی ازبناها صورت گرفت. یادگار این تجدید بناها، کتیبه‌های متعددی است که ازاین خلیفه در جای‌های چندی وجوددارد. از آن جمله برای تجدید بنای مطاف، کتیبه‌ای ازاین خلیفه در موزه حرم نگهداری می‌شود. همچنین برای بنای مسجد البیعه در نزدیکی جمره عقبه ، کتیبه‌ای از این خلیفه موجود است که روی دیوار آنجا برقرار مانده است. تصویر ۱۲ پس از آن، جز بازسازی‌های اصلاحی، که هر از چندی، به وسیله خلفا و امیران در مسجدالحرام انجام می‌یافت، کاری صورت نگرفت. با این حال روشن است که در تمام دوره مملوکی و عثمانی، بنای رواق‌های اطراف مسجد، هر از چندی ترمیم و در مواردی از اساس بازسازی می‌شد. اخبار بسیاری از این بازسازی‌ها را در کتابهای تواریخ مکه و کتابهایی که در تاریخ خلفای مملوکی و عثمانی نگاشته شده است، می‌توان دریافت. ننوشتن این افزوده‌ها نخست بدان دلیل است که ضمن آنها توسعه جدی صورت نمی‌گرفته و تنها به نوسازی توجه می‌شده است. به علاوه، به قدری اخبار آنها فراوان است که در این مختصر، امکان پرداختن به آنها نیست. کتیبه‌های متعددی از این بازسازی‌ها به ویژه به روزگار قایتبای، از سلاطین بزرگ مملوکی در قرن نهم هجری باقی مانده است. در حال حاضر، با نگاهی به بنای رواق‌های اطراف مسجد می‌توان دریافت که معماری آن میراث دوره مملوکی و به ویژه، روزگار عثمانی است. منبع: آثار اسلامی مکه و مدینه، ج۱، ص۷۳ · تفسیر عیاشی، ج۱، ص۱۸۵ · تاریخ مکه، ص۱۵۹ · آثار اسلامی مکه و مدینه، ج۱، ص۷۶