مشبهه: مشبهه

مشبهه بر دو قسم هستن: عده‌ای از آنها در ذات خداوند و عده‌ای در صفات الهی به تشبیه قائلند. ۴. ۱ - مشبهه در ذات این گروه ذات خداوند را با ذات اشیاء شبیه و حتی یکسان می‌دانند. گروه غلات که قائل به الوهیت معصومین (علیهم السلام) و غیره می‌شوند در واقع ذات خداوند را شخص افراد می‌دانند. بیانیه و مغیریه و منصوریه و حلمانیه و کرامیه و ابراهیمیه حائطیه و مقنعیه از این گروه می‌باشند. همچنین فرقی که برای خداوند صورت، اعضاء و بطور کلی نوعی جسمانیت قائلند بر این مذهب می‌باشند. از جمله این افراد داود جورابی است که برای خداوند موهومش تمام اعضاء انسان را قائل بود بجز دو عضو که خود را از ذکر آنها معاف می‌نمود. کرامیه برای خداوند حد و نهایت و جسمانیت قائل بوده و او را محل حوادث و وقائع می‌دانستند. ۴. ۲ - مشبهه در صفات این گروه با درک نادرست از اسماء الهی و خلط آنها با حالات و کیفیات به توجیه بعضی صفات در مورد خداوند پرداختند در حالی که در واقع به اثبات حالت و کیفیت می‌انجامید. این فرق معمولا صفات محدثه‌ای که به خدا منسوب می‌کردند تشبیه به صفات انسان می‌نمودند؛ مثلا اراده و علم و قدرت و سمع و بصر و... در مورد خداوند را همجنس این صفات در انسان می‌دانستند. معتزله بصره و همچنین کرامیه از این قبیل فرق دانسته شده‌اند. عموم فرقی که قائل به جواز روءیت خداوند هستند از فرق مشبهه محسوب می‌شوند؛ زیرا علاوه بر اینکه روئیت و دیده شدن حکایت از سنخیت و تشابه بین بیننده و دیده شده می‌کند از خواص جسم نیز بشمار می‌رود. منبع: التبصیرفی الدین، ص۱۱۹، عالم الکتب، بیروت، الطبعة الاولی، ۱۹۸۳