مصابیح الأصول‌ (کتاب): گزارش محتوا

۲. ۱ - مقدمه در ابتدای کتاب، مقدمه ‌ای کوتاه در مورد اهمیت علم اصول فقه در کشف و استنباط احکام شرعی ارائه شده، ۲. ۲ - تقسیم مسائل اصول سپس به اقسام مسائل این علم، موضوع، غایت و تعریف آن پرداخته شده است. نگارنده، به فرق میان علم اصول فقه و سایر علوم از لحاظ موضوع و غایت اشاره نموده و برتری آن را بر سایر علوم تصویر نموده و مرتبه آن را بالاتر از همه علوم دانسته است. ۲. ۳ - تمایز علوم در ادامه به بحث در مورد عوارض ذاتی پرداخته و تمایز علوم از یک دیگر را به تمایز همین عوارض ذاتی دانسته و موضوع علم اصول فقه را بررسی نموده است، سپس کلیاتی از مباحث مقدماتی علم اصول را ارائه کرده و در ابتدا احکام وضع و اقسام دلالت لفظ بر معنی را بیان کرده و تقسیمات وضع به لحاظ لفظ و معنا را ذکر کرده است. در همین زمینه، وی، به بحث در مورد معنای حرفی پرداخته و اقوال مختلف در این زمینه را منعکس کرده و دیدگاه خود را در مورد معنای حرفی و کیفیت وضع در حروف و اقسام آن بیان می‌نماید. ۲. ۴ - وضع در قسمت بعدی کتاب، نویسنده، به بحث در مورد استعمال پرداخته و استعمال لفظ در معنای حقیقی و مجازی را مربوط به اراده فرد استعمال کننده دانسته و چگونگی شناخت حقیقت از مجاز را از طریق تبادر ، اطراد ، صحت حمل و عدم صحت سلب عنوان کرده و کیفیت وضع در مرکبات را نیز بیان نموده است. نگارنده، در ادامه مباحث مربوط به وضع، به بررسی کیفیت وضع در الفاظ عبادات و معاملات پرداخته و در صدد اثبات حقیقت شرعیه برای این الفاظ برآمده است. ۲. ۵ - صحیح و اعم وی، در بحث صحیح و اعم ، معنای صحت را عبادات و معاملات بیان کرده و اقوال مختلف را در مورد وضع الفاظ برای صحیح یا اعم و تعیین قدر جامع در عبادات و ثمره نزاع در مسئله مزبور را بیان کرده است. ۲. ۶ - اشتراک لفظی در ادامه، وی، به بحث در مورد اشتراک لفظی می‌پردازد و استعمال لفظ در بیش از یک معنا را از نظر اصولی دنبال کرده و نمونه ‌هایی از آن را در قرآن مطرح می‌کند. بحث در مورد مشتق و اختلاف مبادی مشتقات و عدم دلالت فعل بر زمان و وضع مشتق برای خصوص ذات متلبس بالمبدا فی الحال یا اعم از آن و ما انقضی عنه التلبس، آخرین مبحث از مباحث مقدماتی است. ۲. ۷ - اوامر آن گاه، نگارنده، به بحث در مورد اوامر و دلالت صیغه امر بر طلب و اراده پرداخته و ادله قائلین به جبر و تفویض و امر بین امرین را بررسی نموده و در مورد جملات خبریه‌ای که در مقام طلب استعمال می‌شوند و دلالت صیغه امر بر مره و تکرار و فور و تراخی در حالت اطلاق ، بحث کرده است. وی، مقتضای اطلاق صیغه امر، را وجوب نفسی تعیینی عینی ارزیابی کرده و از امر عقیب حظر و امتثال بعد از امتثال سخن گفته است. ۲. ۸ - اجزا بحث در مورد اجزای امر ظاهری و اضطراری از امر واقعی و مقدمه واجب از مباحث بعدی کتاب است که در ضمن آن، اقسام واجب، مانند واجب مطلق و مشروط ، واجب معلق و منجز ، واجب نفسی و واجب غیری و واجب اصلی و تبعی بیان گردیده ست. ۲. ۹ - وجوب مقدمه در ادامه نوع وجوب مقدمه نسبت به ذی المقدمه، وجوب غیری و تبعی ذکر شده و وجوب مقدمه نیز اثبات شده است. اشاره نموده و کیفیت وجوب مقدمه واجب را از نظر آنان بیان کرده و تعلق ثواب بر مقدماتی مانند وضو را بررسی نموده است. در زمینه بحث در مورد وجوب مقدمه واجب، نگارنده، به مباحث دیگری مانند شرط متاخر ، شرایط ماموربه و شرایط حکم ، محال بودن رجوع قید به مفاد هیئت، ضرورت رجوع قید به ماده امر ، مقتضای اصل عملی در مورد نوع وجوب مقدمه نسبت به ذی المقدمه، اشکالات وارد شده در مورد عبادی بودن طهارات سه گانه ( وضو ، غسل و تیمم )، ادله محال بودن واجب به صورت معلق، تعلق ثواب بر واجب غیری و تبعی، اعتبار قصد توصل در مقدمه واجب، ثمره بحث در مورد مقدمه واجب و نوع وجوب آن و تاسیس اصل در مقدمه واجب نیز پرداخته است. منبع: ابوالقاسم، ص۱ · ابوالقاسم، ص۱۹ · ابوالقاسم، ص۲۳ · ابوالقاسم، ص۹۵ · ابوالقاسم، ص۱۷۹ · ابوالقاسم، ص۲۷۵