دکترین
مصادیق قاعده احسان (قواعد فقه): موارد جریان قاعده احسان
موارد جریان قاعده احسان عبارت اند از:
الف) موارد دفع ضرر
ب) مورد جلب منفعت ۲.
۱ - موارد دفع ضرر الف) هرگاه کسی ببیند لباس دیگری آتش گرفته و برای حفظ جان و دفع ضرر جانی از او راهی جز پاره کردن لباسهای او نیست و چنین کند، ضامن قیمت لباس نخواهد بود؛ زیرا پاره کنندۀ لباس محسن است و در این عمل قصد دفع ضرر داشته است. همچنین هرگاه دکانى آتش بگیرد و خاموش کردن آتش و جلوگیرى از گسترش آن مستلزم خراب کردن قسمتى از دکان باشد، خرابکننده ضامن نیست؛ همچنان که اگر مردم اجناس مغازه را به منظور سالم ماندن از خطر با عجله از دکان بیرون بیاورند و در این بین، بخشى از کالاها تلف شود نیز اقدام کنندگان ضامن نخواهند بود. البته در این مثال باید فرض کرد که اموال متعلق به شخصى است که جانش در خطر افتاده؛ اما اگر سرنشینان متعدد بوده، اموال متعلق به برخى از آنان باشد و اقدام کنندگان به منظور حفظ جان خود، اموال دیگران را به دریا بریزند، نمىتوان گفت ضمان ساقط است؛ بلکه در درجۀ نخست، حفظ جان خودشان منظور بوده است.
ج) اگر خانهاى که اموال بسیارى در آن است در مسیر سیل قرار گیرد و افرادى با قرار دادن برخى از کالاهاى داخل خانه مانع از ورود آب به خانه شوند و به این سبب بخشى از اموال تلف شود، اقدام کنندگان ضامن نخواهند بود. باید گفت که در این مورد، زیان وارد نباید بیش از مقدارى باشد که به واسطۀ عمل اقدامکننده دفع شده است و الّا عمل، احسان محسوب نمىشود، بلکه نقطۀ مقابل احسان، یعنى اسائه خواهد بود. همچنین اگر زیان وارد و زیان دفع شده مساوى باشد نیز عمل احسان نیست، بلکه یک عمل لغو است؛ مگر اینکه قطع نظر از ارزش مالى، ملاحظات دیگرى در حفظ آن مال وجود داشته باشد که از نظر عقلایى، عمل اقدامکننده را توجیه کند.
د) اگر فرد ودعى بخواهد مسافرت کند و مالى نزد او به ودیعه باشد و امکان اعادۀ آن مال به مالکش نباشد، چنانچه احتمال عقلایى براى به سرقت رفتن مال وجود داشته باشد، او مىتواند مال را در محل دفن کند و اگر از این اقدام تلفى حاصل شود، اقدامکننده ضامن نخواهد بود؛ زیرا او در این عمل محسن بوده است. البته این حکم در صورتی قابل توجیه است که تنها راه حفظ مال دفن آن باشد. ۲.
۲ - مورد جلب منفعت هرگاه اولیای صغار برای ازدیاد اموال آنان اعمالی انجام دهند و این اعمال بر حسب اتفاق موجب ضرر شود، ضامن نخواهند بود. برای مثال، اگر ولیّ به منظور ازدیاد آب اقدام به لایروبی قنات متعلق به مولی علیه کند و این عمل به طور اتفاقی موجب انهدام قنات شود، نمیتوان ولی را ضامن دانست؛ زیرا او محسن بوده است؛ یا اگر ولی راه آب را به طرف باغ مولی علیه بگشاید تا زراعت او مشروب شود و این عمل به طور اتفاقی موجب تخریب مزارع صغار شود، ضمانی به وجود نخواهد آمد؛ زیرا ولی در این حالت محسن است. از دیگر مثالهایی که فقها در این مورد بیان کردهاند، این است که اگر برای انجام دادن عبادتهای استیجاری ، پولی نزد حاکم به منظور استیجار افراد مطمئن موجود باشد و حاکم شخصی را اجیر کند و آن شخص پیش از انجام دادن عبادت بمیرد، اگر مالی از او باقی مانده باشد، حاکم از مال او برداشت میکند و آن را به مصرف استیجار میرساند و اگر چیزی از او باقی نماند، ضمانی بر عهدۀ حاکم نیست؛ زیرا او در این عمل قصد احسان داشته و محسن بوده است. همچنین اگر ولی، اموال صغار را به این خیال که گرانتر خواهد شد، نگاه دارد و بنابر اتفاق قیمت بازار پایین بیاید و یا آن اموال فاسد شود، ولیّ ضامن نیست؛ زیرا او محسن است. البته باید پایین آمدن قیمت یا فساد متاع، اتفاقی صورت گرفته باشد و چنانچه نزول قیمت و فساد متاع امری غالب باشد، عمل ولیّ احسان نیست، بلکه چه بسا اسائه و بدرسانی محسوب شود. برای مثال، چنانچه ولیّ منسوجات پشمی را که در تابستان دچار بیدخوردگی میشوند، علی رغم نزدیکی فصل تابستان در معرض فروش قرار ندهد، او را نمیتوان محسن محسوب داشت. به هر حال در این گونه موارد اقدام باید عقلایی باشد. به همین دلیل اگر کسی علی رغم شدت گرما، میوهها را به منظور گران شدن آنها نگه دارد، محسن نیست؛ اما اگر حدوث تلف و ضرر اتفاقی باشد- آن هم به دلیل وقوع حوادث جوی غیر قابل پیشبینی- ضمان وجود ندارد.
منبع: جواهر الکلام، ج۲۷، ص۹۶، کتاب الودیعه
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
