مطالعات قرآنی خاورشناسان: سخن پایانی

شبهه را به طور کلی می‌توان امری پسندیده و بایسته و ضامن پیشرفت کاروان علم و دانش و روند پیشرفت و پژوهش دانست. از امام صادق (علیه‌السلام) سؤال نمودند، اگر در برخی مسائل برای ما شبهاتی ایجاد شود، چه باید کرد؟ ایشان می‌فرماید: « شبهه اگر در حد شبهه باشد، جایز است؛ امّا اگر این شبهه‌ها ما را به جهل رهنمون شوند اشکال دارد». زمینه‌های ایجاد شبهه نیز به دو گروه داخلی و خارجی تقسیم می‌شوند: ۱ ـ زمینه‌های خارجی، مانند دیدگاههای مستشرقان که قرآن را اساسا به عنوان وحی آسمانی باور ندارند و آن را برخاسته از هوش و نبوغ و روشن‌اندیشی و سایر ویژگیهای برجسته پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌دانند. لذا تضادهای خیالی قرآن با تاریخ یا علم را به دلیل اشتباه پیامبر می‌دانند، که اگر وحی بودن آن را می‌پذیرفتند از اشتباه خالی می‌شمردند. ۲ ـ زمینه‌های داخلی شبهات که به دلیل همگام نبودن برداشتهای مفسران از قرآن، با روند پیشرفت علوم پدیده آمده است.