دیگر آنکه دامنه این مطالعات از حیث موضوع و زمان بسیار گسترده است. از اینرو هدف ما در این بخش، تنها شناسایی برخی عناصرِ غالبا مشترک مشکلزا در روش آنان است که در موضوعات زیر خلاصه میشود:
الف ـ ذهنیتها و پیشفرضهای آنان؛
ب ـ مراجعه نادرست به منابع و مراجعه به منابع نادرست (خطای مراجعه)؛
ج ـ خطا در استظهار از متون، برداشتها، استنباطها و استنتاجها (خطای فهم). به اعتراف «امیل درمینگهام» گروهی مانند مویر، نولدکه و ماگولیوس با همین روش شکاکانه تاثیراتی منفی در آثار خود به جای نهادند.
او دراین باره میگوید: «من المؤسف حقا ان غالی بعض هؤلاء المتخصصین من امثال مویر...فی النقد احیانا فلم تزل کتبهم عامل هدم علی الخصوص...» . به عنوان نمونه، برخی از آنان این روایت تاریخی را نادرست میدانند که جنگ با یهودیان « بنی نضیر » به دلیل تلاش ایشان برای ترور پیامبر صورت پذیرفت و دلیلشان بر نادرستی این خبر، آن است که در سوره « حشر » که پس از بیرون راندن بنی نضیر نازل شده، ذکری از این واقعه نیست. آنگاه قضایای اسلامی را به ریشههای یهودی و نصرانی باز میگردانند.
ازاینرو میکوشند هر خیری را به تورات و انجیل نسبت دهند. به ویژه بعد از تشکیل دولت اسرائیل تلاش بسیاری صورت پذیرفته است تا هر میراث اسلامی و عربی به ریشهای یهودی بازگردانده شود. آنگاه برای این ایدهها به برخی روایات متهافت و غیر معتبر تمسّک کرده است. ۶.۱.
۴ - مقایسه احکام اسلام و رخدادهای تاریخی
۴.مقایسه احکام اسلام و رخدادهای تاریخی و عادات و اخلاق اسلامی با اسلوباندیشه غربی این امر به تفسیر مادی و دنیاگرایانه بسیاری از رخدادهای صدر اسلام و نیز بسیاری از رفتارهای پیامبر صلیاللهعلیهوآله انجامیده است؛ بیتوجهی به این ضوابط عام یا خاص ـ به دلیل ناآگاهی یا هر دلیل دیگر ـ پژوهش را به سوی اشتباهات بزرگ میلغزاند. البته اینکه بعضی از نویسندگان این محدودیت منابع را نوعی تغافل و تجاهل وی بنا به اغراض خاص دانستهاند، از نظر نگارنده قطعی نیست. ۶.۲.
۳ - رجوع به کتب ادبی و تاریخی
۳ ـ به دست آوردن نصوص و شواهداز کتابهای ادبی و تاریخی در برخی موارد اتفاق میافتد که اگر خاورشناس نتواند برای تایید رای خود از منابع علوم قرآن چیزی به دست آورد، به کتابهای ادبی و تاریخی متوسل میشود؛ خطای در نقل و فهم که به خطا و اشتباه در حکم منجر میشود. مثلاً هنگام بررسی تاریخ جمع قرآن در زمان عثمان ، اتفاق دارند که این زمان، سال ۳۰ بوده است و این چیزی است که برخی از کتب تاریخی ذکر کردهاند، امّا آنچه صحیحتر به نظر میرسد، آن است که این زمان، سال ۲۵ بوده باشد. حکم به این اضطراب به دلیل آن است که وی سال واقعه را قطعا سال سیام پنداشته، در حالی که اگر آن را سال ۲۵ در نظر میگرفت به هیچ وجه چنین حکمی نمیکرد. ۶.۳.
۱ - تاویل ضعیف اعتماد بر تاویل ضعیف و توجّه نکردن به تمامی متن مورد استفاده: یکی از عناصر رایج در روش مفسران و نویسندگان مسلمان از دیرباز مقدم ساختن تتبع بر تحقیق است، به این صورت که در هر مسئله ابتدا اقوال را نقل میکنند، آنگاه به تحقیق آنها پرداخته قول مختار را با ادله و شواهد تقویت کرده، سایر اقوال را مورد مناقشه قرار میدهند. پس آنان نسبت به شرایع الهی نادانند (نه خواندن و نوشتن). این در حالی است که طبری به دنبال این قول آورده است: «و هذا التاویل تاویل علی خلاف ما یعرف من کلام العرب المستفیض بینهم و ذلک ان الامّی بین العرب هو الذی لا یکتب».
آنگاه قول خود را با این حدیث تقویت میکند که پیامبر صلیاللهعلیهوآله فرمود: «انّا امة امیة لا نکتب و لا نحسب». سپس میگوید: «پس در این صورت معنای امی در کلام عرب همان است که گفتیم و اولی در تاویل آیه، آن است که نخعی گفته است که معنای «و منهم امّیون» این است: «و منهم من لا یحسن ان یکتب». خوشبینانه آن است که بگوییم اینان به دنباله کلام طبری توجّه نداشتهاند، حتی در این صورت هم این خطای فاحشی در فهم از منابع است. ۶.۳.
۲ - اختراع علل برای احکام و قضایای اسلامی دریافت حکمت و مصلحت احکام امری پیچیده است. از چیزهایی که اصولیان مسلمان همواره بر آن پای فشردهاند این است که: «ما را به فهم ملاکات (مصالح و مفاسد) احکام راهی نیست». به دست آوردن حتی بخشی از علت و فلسفه احکام ـ جدای از آن بخش که در نصوص به آنها تصریح شده است ـ احاطه به منابع و بصیرت نسبت به مذاق شارع و روح شریعت و چهارچوب قانونگذاری شارع را میطلبد. حال اگر خاورشناسی که یقیناً اکثر این تواناییها را فاقد است، بکوشد با معلومات ناقص خود، یا ظن و تخمین و تخیّل، حکمت یا علت حکمی را دریابد، احتمال خطا رفتنش زیاد است.
تفسیری که از تصور اسلام نسبت به مال بسیار دور است! در فهم آیه شریفه: «خُذْ مِنْ اموَالِهِم صَدَقَةٌ تُطَهِّرُهُم وَ تُزَکِّیهِم بِهَا» میگوید: «اموال مادی ـ در نظر اسلام ـ از اصل شیطانی و نجس است و استفاده از این اموال به شرطی بر مسلمان جایز است که آن را با برگرداندن اموال به خدا پاک کند» و دیگران نیز بر این فهم اصرار ورزیدهاند. بیگمان اسلام نسبت به مال چنین دیدگاهی ندارد، بلکه اموال پاک و پاکیزه بر مسلمانان مباح و استفاده از آنها جایز و یکی از ابزارهای نیل به کمالات است.
مصالح فردی و اجتماعی انفاق و صدقه هم تا حدی معلوم است.ـ در منابع روایی ما هم ـ به فرض صحت، اگر مذمتی از مال آمده باشد، برای آن نیست که از اصل شیطانی و نجس است، بلکه به جهت مشکلات نفسانی و روانی است که بستگی و علاقه بیش ازاندازه به مال، در انسان ایجاد میکند. بدین سان آشکار میشود که امثال اینگونه تعلیل و تفسیرها با دیدگاه واقعی اسلام بیگانه است. ۶.۳.
۳ - گزینش نصوص و تفسیر عهدهداران ثبت و ضبط میراث هر مذهب و فرهنگی میکوشند تا با ضبط دقیق مطالب به ویژه در حوزه سیره و تاریخ ، راه فهم و تحلیل درست آن را برای آیندگان بگشایند و اگر در نقل مثلاً یک واقعه تاریخی، حادثه پیشین حذف و آنگاه اتفاق پسین آورده شود، تحلیل پدیده و جهتگیری نسبت به آن کاملاً متفاوت خواهد بود. همین نتیجهگیری خلاف واقع سبب شده است که منکر موضوعیت زبان عربی در متن قرآن شوند و به رها کردن زبان عربی قرآن و نوشتن آن به زبان لاتینی دعوت کنند، با این بهانه که این برای اجنبی آسانتر از فراگیری آن به عربی است.
در حالی که ما میدانیم از نظر اسلام قرآن باید به زبان عربی باشد ـ که البته برای اهداف خاصی ترجمه آن جایز و بلکه لازم است ـ امّا قرآن با حفظ عربیتش قرآن است و قرائت آن در نماز به عربی واجب است و ترجمه آن ـ به هر زبانی که باشد ـ ترجمه قرآن است نه خود قرآن. امّا اگر این امر بزرگنمایی شود، برای صاحبان آن ایده مخاطرهآمیز خواهد بود؛
منبع: الاسلام و المستشرقون، ص۱۲۶-۱۲۵، به نقل از: عمر ابراهیم روضان، آراء المستشرقین حول القرآن الکریم · «خاورپژوهان قرآن»، صحیفه مبین، سال هشتم، دوره دوم، ش ۲، ص۴۲ · محمّد شامة، الاسلام فی الفکر الغربی، ص۸۶ · حسین عزوزی، دراسات فی الاستشراق و مناهجه، ص۵۴ · ج۹، ص۳۱۰ · گلدزیهر، مذاهب التفسیر الاسلامی، ص۷۸ · ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۳۰ · ج۸، ص۱۵ · در آستانه قرآن، ص۵۶ · در آستانه قرآن، ص۷ · توبه/سوره۹، آیه۱۰۳ · آراء المستشرقین حول القرآن و تفسیره، ج۱، ص۸۳ · الاسلام و المستشرقین، ص۱۲۲-۱۲۱ · الاسلام و المستشرقین، ص۹۱-۸۳
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
