معافیت کفالت: قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب ۱۳۶۳ مجلس شورای اسلامی

براساس بند الف ماده ۴۴ قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب ۱۳۶۳ «مشمولانِ یگانه مراقب و نگهدارنده پدر یا جد یا برادر یا مادر یا جده یا خواهر که قادر به اداره امور خود نیستد، از انجام خدمت دوره ضرورت معاف می‌باشند.» با تأمل در این بند چنین دریافت می‌شود که قانون گذار بهره‌مندی مشمولان از معافیت کفالت مادران را بی‌قید و شرط ندانسته‌است بلکه این نوع از معافیت را منوط به «ناتوانی مادر در اداره امور» دانسته‌است. به عبارت دیگر قانون گذار ب. ت. ب. مناط معافیت کفالت که همان سرپرستی و یاری رسانی است، کفالت از مادران را نیز مقید به ناتوانی ایشان دانسته‌است و بدیهی است که مادرانی که قدرت انجام امور خود را داشته باشند طبیعتاً از دایره شمول ماده فوق خارج شده و فرزندان این قسم از مادران باید نسبت به انجام خدمت وظیفه عمومی اقدام کنند. همچنین براساس تبصره ۱ این ماده «مشمولان فوق چنانچه در پنج سال متوالی دارای شرایط معافیت موقت از خدمت باشند در پایان سال پنجم به آنها معافیت‌در زمان صلح داده خواهد شد.» البته قانون گذار در بند ۲ ماده ۱۲۴ آیین‌نامه اجرایی قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب ۱۳۶۴ در این خصوص بیان داشته‌است که در صورت مطلقه بودن مادر، باید تاریخ وقوع طلاق قبل از ورود به سن ۱۶ سالگی مشمول باشد و چنانچه تاریخ وقوع طلاق بعد از ورود به سن ۱۶ سالگی و قبل از سن مشمولیت باشد به تشخیص هیئت پیش‌بینی شده در تبصره ۲ ماده ۲۱ قانون به‌وضع مشمولان رسیدگی خواهد شد.» النهایه نیز ماده ۴۶ قانون مقرر داشته‌است که «تحقیقات لازم نسبت به ادعای کفالت این قبیل مشمولان و همچنین تصدیق صحت مندرجات استشهاد و مدارک آنان با شهربانی یا ژاندارمری خواهدبود.» با تأمل در مجموع مقررات فوق دو نکته مهم قابل توجه می‌باشد، نخست آن که قانون گذار علاوه بر آن که نیازمندی مادر به سرپرستی را شرط دانسته‌است، استمرار این مسئله را نیز ضروری قلمداد کرده و در همین راستا اقدام به اعطای معافیت‌های یکساله به مدت ۵ سال کرده‌است و نکته دوم آن که صحت سنجی ادعاهای مشمول و مادر تحت تکلف را نیز از طریق انجام تحقیقات محلی مورد تأکید قرار داده‌است. از مجموع این دونکته چنین می‌توان استنباط کرد که قانون گذار صرف وقوع طلاق یا وفات همسر را صرفاً اماره‌ای مبنی بر نیازمندی مادر به نگهداری و مراقبت، تفسیر کرده‌است و با اتخاذ تدابیری چون انجام تحقیقات لازم نسبت به ادعای کفالت و تصدیق صحت مندرجات استشهاد و صحت سنجی ادعاهای مشمولان و مادران ایشان با بررسی شرایط ۵ ساله مادران درخصوص اثبات نیازمندی ایشان به مراقب، سعی کرده‌است تا به کشف حقیقت نایل آمده و تنها در مواردی که به واقع شرایط کفالت محیاست، نسبت به صدور کارت معافیت از انجام خدمت وظیفه عمومی اقدام کند. منبع: «معافیت کفالت ناشی از طلاق والدین در پرتو اصول و قواعد فقهی و حقوقی (باتأکید بر آرای وحدت رویه هیئت عمومی دیوان عدالت اداری)»، دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، 1402