معتضد عباسی: تقسیم حکومت عباسیان

مورخان حکومت ۵۲۴ ساله عباسی را براساس نیروهای خلافت و تحول اوضاع سیاسی و شکوفایی فرهنگی و فکری به چهار عصر تقسیم کرده‌اند: عصر اول: دوران نیرومندی، گسترش و شکوفایی (۱۳۲ – ۲۳۲ ق) عصر دوم: دوران نفوذ ترکان (۲۳۲ – ۳۳۴ق) عصر سوم: دوران نفوذ آل بویه ایرانی (۳۳۴ – ۴۴۷ ق) عصر چهارم: دوران نفوذ سلجوقیان ترک (۴۴۷ – ۶۵۶ ق) ۲. ۱ - حکومت در عصر دوم عباسی معتضد در عصر دوم عباسی به خلافت رسید. این دوران با خلافت متوکل آغاز شد و در خلال دوران مستکفی پایان پذیرفت. ویژگی این دوران، ضعف خلافت و از میان رفتن تدریجی هیبت آن بود تا جایی که امیران تابع خلافت برای جدایی از آن نقشه می‌کشیدند. در این میان، زمان ترک‌ها دستگاه حکومتی را در اختیار گرفتند. ضعف خلفا در این دوران به علت افزایش خطر حکومت‌های مستقل و جدا شده از بدنه خلافت بیشتر شد. تا آنجا که وسعت حکومت خلافت کاهش یافت و فقط عراق ، برخی از مناطق فارس و اهواز در دست خلفا باقی ماند، که در این مناطق نیز ناآرامی و آشوب سایه گسترانده بود. در نهایت غلامی ترک یا دیلمی با عنوان امیرالامرا به گونه‌ای بر بغداد حاکم شد که نفوذ گسترده، قدرت فراوان و حاکمیت کلی داشت و چیزی برای خلیفه باقی نماند. خلافت در سال‌های ۲۵۶ – ۲۹۵ ق، یعنی دوران معتمد، معتضد و مکتفی بخش مهمی از قدرتش را بازیافت و این دوره به «دوران بیداری خلافت» نام گرفت. منبع: دولت عباسیان، ص۲۷، ترجمه حجت الله جورکی، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چ دوم، ۱۳۸۳ش