مقایسه دامنه مسئولیت ضامن با ظهر نویس — در حالی که مسئولیت ظهر نویس مستقل

۱ در صورتی که معلوم نباشد، امضاء کننده پشت سند، ضامن است یا ظهر نویس اصل بر ضمانت است زیرا ظهر نویس باید اثبات کند که سابقاً دارنده چک بوده است؛ همچنین اگر معلوم نباشد ضامن از چه کسی ضمانت کرده است اصل بر این است که ضامن صادر کننده است. در حالی که مسئولیت ظهر نویس مستقل از سایرین است و تابع مسئولیت شخص دیگری نیست؛ بنابراین اگر مطابق مثال پیشین شخص «ج» ضامن شخص الف» (صادر کننده) باشد و شخص «ب» نیز چک را ظهر نویسی کرده باشد در وجه د» و چک با برگشت مواجه شود، در صورت ورشکستگی صادر کننده چک، همان طور که میدانیم طبق رأی وحدت رویه شماره ۱۵۵ دیوان عالی مورخ ۱۳۴۷/۱۲/۱۴ هیات عمومی دیوان عالی کشور، مدیون ورشکسته از پرداخت خسارت تأخیر تأدیه از تاریخ توقف مندرج در رای دادگاه، معاف است؛ بنابراین اگر وجه چک ۱۰۰ میلیون و خسارت تأخیر آن ۲۰ میلیون باشد صادر کننده و ضامن وی تنها متعهد به پرداخت اصل وجه چک هستند زیرا اگر چه ضامن ورشکسته نشده است ولی مسئولیت وی، طبق قسمت اخیر ماده ۲۴۹ قانون تجارت محدود به مسئولیت شخصی است که از او ضمانت کرده است؛ اما ظهر نویس صد و بیست میلیون تومان مسئول است زیرا مسئولیت او مستقل از دیگران است و ورشکستگی «الف از این حیث نسبت به او بی تأثیر است؛ به همین دلیل می توان گفت گاه مسئولیت ضامن محدودتر از مسئولیت ظهر نویس است اما از سوی دیگر اگر دارنده چک در مثال پیشین، چک را ظرف ۱۵ روز از تاریخ مندرج در آن برگشت نزند یا ظرف یک سال از گرفتن گواهی عدم پرداخت، علیه ظهر نویس طرح دعوا نکند، طبق ماده ۳۱۵ قانون تجارت، دیگر ظهر نویسان مسئولیتی ندارند و صرفاً صادر کننده و ضامن وی مسئول خواهند بود؛ بنابراین مثال اخیر نشان می دهد که در برخی فروض مسئولیت ضامن صادر کننده بیش تر از ظهر نویس است؛ با وجود این به عنوان یک قاعده کلی، ضامن و ظهر نویس مسئولیتی اصولاً برابر و تضامنی جهت پرداخت مبلغ سند تجاری و خسارات آن دارند مگر در فروض خاص که شرح آن گذشت. بعد از توضیح بند بالا لازم است به یک ابهام پاسخ داده شود که چرا در عرف بازار برای انتقال چک، دارنده دو بار پشت آن را امضاء میکند؟ مگر یک امضاء کافی نیست؟ در پاسخ باید گفت اولاً چک و سفته با یک امضاء هم منتقل می شوند و امضای دوم جهت انتقال ضروری نیست؛ ثانیاً با توضیحات داده شده راجع به تفاوت مسئولیت ضامن با ظهر نویس می توان امضای اول را ظهر نویسی و امضای دوم را ضمانت تلقی نمود تا در صورتی که دارنده نهایی نتواند به دلیل عدم رعایت مواعد قانونی به ظهر نویس مراجعه کند بر اساس تلقی امضای دوم به عنوان ضمانت از صادر کننده بتوان به وی مراجعه نمود؛ همچنین گاه دیده می شود که صادر کننده سفته یا چک علاوه بر تفاوت ضمانت و ظهر نویسی در اسناد تجاری با سایر مطالبات اشاره کرد ولی مزیت سند تجاری این است که تضامنی بودن نیاز به تصریح ندارد و اصل بر تضامنی بودن است؛ در خصوص انتقال طلب ظهر نویسی) هم همین موضوع صادق است؛ به این معنا که اگر «الف» به «ب» بدهکار باشد و ب» هم این طلب را به شخصی منتقل کند و «الف» در مورد مقرر به تعهداتش عمل نکند «ج تنها می تواند به «الف مراجعه کند و ب» انتقال دهنده) اصولاً مسئولیتی ندارد مگر اینکه شرط خلافی شده باشد؛ در حالی که در اسناد تجاری انتقال دهنده طلب با صادر کننده مسئولیت تضامنی دارد.