مقدمه سیر تاریخی نگارش قواعد فقهی ۱۳

شده است و برخی دیگر هم برگرفته از تعلیمات مستقیم آنان است. اگر این تعلیمات را به حساب آوریم باید گفت که به یقین فقه امامیه در این باره در مقایسه با فقه عامه نه فقط متأخر نیست بلکه مبتکر تیز هست به ویژه آنکه بر حسب روایات موجود، روش تعلیماتی پیشوایان شیعه به طور کلی بیان قواعد و اصول بوده است تا آنکه پیروان آنان ضمن رعایت متدولوژی خاصی که از آنان فرا می گرفته اند و پرهیز از هرگونه استنتاج قیاسی، قبل از به دست آوردن مناط و علت اصلی حکم از طریق تنصیص و تصریح شرعی بتوانند تفریع فروع و انشام شقوق کنند. برای نمونه در این باره حضرت رضا (ع) می فرماید: عَلَیْنَا القَاهُ الأصولِ وَ عَلَیْکُمُ التفریح به این معنا که ما قواعد عام و اصول کلی فقهی را بیان می کنیم و شما بر اساس همان اصول و قواعد، حکم مصادیق جزئی را حسب مورد استباط کنید. تاریخ فقه شیخه نیز شاهد آن است که اجتهاد پویای شیعه از همین دستورالعمل الهام گرفته است. برای مثال می توان از میان انبوه کتب فقهی به آثار شیخ طوسی (۴۶۰۳۸۵ه اشاره کرد. علاوه بر این شیعه امامیه از قرن هفتم هجری نسبت به تألیف کتب و مجموعه های قواعد فقهی اقدامات به نسبت مهمی کرده است که در ادامه به بیان اجمالی آنها می پردازیم الف) نگارش اشباه و نظائر نجیب الدین یحیی بن سعید علی مشهور به یحیی بن سعید (۶۹۸۶۰۱ ه) کتاب بسیار ارزشمند و مفیدی تألیف کرده و آن را نزهة الناظر فی الجمع بین الاشباه و النظائر نامیده است. مقصود او از اشباه و نظائر آن دسته از مسائل مختلف و پراکنده در ابواب فقه است که همه آنها را ب. ت. ب. مشابهتی که بینشان موجود است، می توان تحت یک عنوان جمع آوری و دسته بندی کرد. این روش را نویسندگان مسلمان در سایر علوم مانند ادبیات نیز به کار برده اند؛ برای مثال کتاب الاشباه و النظائر سیوطی در نحو، از همین نوع است. تحقیق انجام یافته تا تاریخ نگارش این سطور - اگر نه به طور قطعی نشان حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج ۲۷، ص ۶۲ و ابن ادریس حلی، محمد بن احمد، سرائر، ج ۳، ص ۵۷۵) و مجلسی علامه)، محمد باقر، بحارالانوار، ج ۲، ص ۲۴۵. می دهد که شیخ نجیب الدین جلی نخستین فردی است که در فقه اسلام چنین تألیفی کرده است و در این باره هیچ کس پیش قدم تر از او نیست؛ زیرا همانطور که گفته شد، قدیم ترین اثری که با نام اشیاه و نظائر وجود دارد، متعلق به این وکیل شافعی (۷۱۶۶۵۵ ه) است. اثر گران قدر نجیب الدین حلی، رساله ای است فصیح با سبکی روان و به دور از پیچیدگی و اغلاق، نه آن چنان مفصل و نه چندان مختصر در این رساله به تمام ابواب فقه از طهارت تا دیات - توجه شده است و به رغم اختصار در برخی مسائل در هر مورد استدلالی کافی ارائه شده نظریات فقیهان مخالف و موافق مطرح شده و درباره هر یک داوری شده است. در این رساله مؤلف بیشتر به روایاتی استناد کرده است که در دو کتاب من لا یحضره الفقیه و تهذیب موجود است و به آراء مؤلفان این دو کتاب نیز بیش از دیگران توجه کرده است.