مقررات ممنوعه جنگی (فقه سیاسی): ضوابط جنگ در اسلام

در جهاد اسلامى اقدام به هر نوع عملیات جنگى مجاز نبوده و با محدودیت‌ها و ممنوعیت‌هایى مواجه است. از بررسى مجموع آیات ، متون روایى، سیره سیاسى و نظامى پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و على (علیه‌السلام) مى‌توان اصول و مقررات ممنوعه نظامى را به ترتیب زیر استخراج کرد: ۱. ۱ - اصول ممنوع در جنگ اسلامی ۱. ۲. جنگ با نیّات آلوده به ریا ، عجب، فخرفروشى، منّت گذارى، اطفاى خشم، انتقامجویى و سایر رذایل اخلاقى که با روح جهاد و قداست آن منافات دارد؛ ۳. آغاز به جنگ بدون توجیه فرماندهان و نیروهاى رزمنده و تبیین اهداف و انگیزه‌ها و خط مشى‌ها و هشدار نسبت به اعمال ممنوعه و بالاخره امر به رعایت تقوا . ۱. ۲ - حدود رفتار در میدان نبرد ۴. غلول به معناى تصرف و دست درازى به غنایم جنگى قبل از اقدام به تقسیم آن؛ ۵. مثله کردن کشته‌گان به معناى قطع اعضاى بدن آن‌ها چه قبل از مرگ و چه بعد از مرگ؛ ۶. کشتن دشمن توأم با شکنجه مانند آن که فردى از دشمن به صورت هدف در تیراندازى مورد استفاده قرار گیرد و یا در یک‌جا حبس شود تا به تدریج جان بسپارد؛ ۷. نقض عهد و امان به معناى زیر پا گذاردن تعهدات ناشى از قراردادها در عملیات جنگى؛ ۸. کشتن پیرمردان و پیرزنانى که نقشى در جنگ ندارند؛ ۹. کشتن کودکان و نوزادان؛ ۱۰. کشتن گوشه‌گیران و صومعه نشینان و کسانى که براى عبادت خلوت گزیده‌اند؛ ۱۱. کشتن زنان حتى اگر در جنگ به نفع دشمن مشارکت داشته باشند به این معنا که باید تا آن‌جا که امکان دارد از تعرض به زنان خوددارى شود هرچند که زرمنده باشند. ۱. ۳ - تخریب محیط و اموال عمومی ۱۲. کندن و بریدن درختان، مگر در حال اضطرار و یا آن‌جا که مصلحت عمومى ایجاب مى‌کند. استثناى حالت اضطرار و مصلحت بدان جهت است که در آیه : ( مٰا قَطَعْتُمْ مِنْ لِینَةٍ أَوْ تَرَکْتُمُوهٰا قٰائِمَةً عَلىٰ أُصُولِهٰا فَبِإِذْنِ اَللّٰهِ‌ ) حکم مذکور در صورت اذن خدا استثناء شده است و اذن خدا در حالت اضطرار و مصلحت قابل تصور است. در ظاهر این قید در تمامى موارد ممنوعه قابل طرح است و تشخیص آن با امام و ولى امر مسلمانان است؛ ۱۳. سوزاندن نخل‌ها و به‌طور مطلق آتش زدن به باغات، کشتزارها، مزارع و محصولات کشاورزى؛ ۱۴. آب بستن به نخلستان‌ها به طورى که آب، نخل‌ها را فراگیرد و سبب نابودى آن‌ها شود. به نظر مى‌رسد این حکم شامل درختان دیگر و سایر مزارع نیز خواهد بود. ۱. ۴ - ممنوعیت‌های امنیتی در جنگ ۱۵. شکستن امان آحاد مسلمانان و تعرض به کسانى که توسط یکى از افراد مسلمان هر چند عادى، امان داده شده و یا به تصوّر مصونیت خود را در معرض تعرض مسلمانان قرار داده باشد؛ ۱۶. استفاده از سموم و سلاح‌هاى سمّى که موجب مسمومیت هوا و یا آب و به هر نحو دیگرى باشد که مسمومیت نیروها و مردم را به دنبال داشته باشد؛ ۱۷. پى‌ کردن چهارپایان مگر در مواردى که ناگزیر از ذبح و استفاده از گوشت آن‌ها هستند؛ ۱۸. چابک سوارى فرماندهان به این معنا که آنان باید از ضعیف‌ترین وسایل نقلیه و مرکب استفاده نمایند. ۱. ۵ - اصول رفتاری در میدان نبرد ۱۹. قتال قبل از دعوت، چنان‌که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) اسرایى را که از دشمن قبل از دعوت گرفته بودند اراد کرد؛ ۲۰. قتال پس از قبول اسلام ؛ ۲۱. قتال با اهل کتاب در حالى که اعلام آمادگى به انعقاد قرارداد ذمه داشته و شرایط آن را پذیرفته باشند؛ ۲۲. ادامه جنگ با وجود پیشنهاد صلح از طرف دشمن؛ ۲۳. تحریف ساختمان‌ها، منهدم کردن ابنیه، اقدام به ویرانگرى در آبادى‌ها و شهرها؛ ۲۴. بستن آب به روى دشمن چه به معناى راه انداختن سیلاب براى غرق کردن دشمن و چه به معناى قطع آب و مانع شدن از رسیدن آب به دشمن. چنان‌که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌اله‌وسلّم) در جنگ خیبر با وجود پیمان‌شکنى و خیانت دشمن از بستن آب به روى دشمن خوددارى کرد. ۲۵. جنگ در حال اضطراب و بدون آرامش و اطمینان خاطر؛ ۲۶. کشتن رزمنده‌هاى در حال فرار و کسانى که پشت به جبهه کرده و از جنگ سر بر تافته‌اند؛ ۲۷. کشتن مجروحان حتى مجروحانى که در شرف مرگ هستند؛ ۲۸. عریان کردن افراد و مکشوف کردن آن قسمت از اندام که معمولا اشخاص از آن شرم مى‌دارند؛ ۲۹. هتک کردن و افشا کردن امورى که معمولا به خاطر رعایت عفّت و اخلاق عمومى پنهان نگاه داشته مى‌شوند؛ ۳۰. ورود به خانه‌ها بدون کسب اجازه قبلى (از صاحب‌خانه یا فرماندهان). ۱. ۶ - غارت و خشونت ۳۱. غارت اموال و به یغما بردن چیزى جز آن‌چه که در جبهه به دست مى‌آید؛ ۳۲. آزار رساندن به زنان و تحریک احساسات آنان و به ناله و فغان در آوردن آنان، هرچند که رزمندگان مسلمان را دشنام دهند و فرماندهان آنان را ناسزا گویند؛ ۳۳. تعقیب فراریان و دستگیرى کسانى که از جبهه رو بر تافته‌اند؛ ۳۴. کشتن اسیران جنگى هر چند که مرتکب قتل و عملیات نظامى بر علیه مسلمانان شده باشند؛ ۳۵. آسیب رساندن به رزمندگان دشمن هنگامى که در شرایط ناهنجار قرار دارند. ۱. ۷ - قواعد فرماندهی جنگ ۳۶. اقدام به جنگ تن به تن (مبارزه) مگر آن‌که از فرمانده خود کسب اجازه کرده باشد؛ ۳۷. ردّ پیشنهاد صلح ؛ ۳۸. اقدام به جنگ قبل از اعذار و اتمام حجت؛ ۳۹. شب را تا صبح به استراحت پرداختن و از حال سپاه غفلت ورزیدن؛ ۴۰. تعجیل در امور جنگ و شتاب کردن در تصمیم‌گیرى و اقدامات نظامى مگر در مواردى که درنگ موجب از دست رفتن فرصت مناسب مى‌شود؛ ۴۱. استفاده از شیوه‌هاى ناپسند و نامناسب باکرامت انسانى در جنگ و به طور کلى خارج شدن از حدود احسان و روح نیکوکارى و انسان‌دوستى در مراحل مختلف رزم و به‌کارگیرى افراط و تفریط در عملیات نظامى؛ مراد از « غلظه » در آیه : ( وَ لْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً‌ ) نیز در آیه: ( جٰاهِدِ اَلْکُفّٰارَ وَ اَلْمُنٰافِقِینَ وَ اُغْلُظْ عَلَیْهِمْ‌ ) خشونت، شکنجه دادن، تعدّى، استفاده از شیوه‌هاى ناهنجار و غیر متناسب با کرامت انسانى نیست، بلکه منظور از آن قاطعیت در اجراى مقررات و دخالت ندادن به احساسات در انجام مسئولیت‌ها و سهل انگارى نکردن در ایفاى تعهدات است. در جایى که اسلام در مورد جانداران توصیه مى‌کند و ترحم بر حیوانات را مدّ نظر قرار مى‌دهد و از شکار کردن حیوانات به قصد تفریح نهى مى‌کند. از پوست کندن حیوان ذبح شده قبل از جان دادنش ممانعت مى‌کند و قطع اندام حیوان را جز براى معالجه تجویز نمى‌کند. چگونه مى‌توان تصور کرد که به غلظت به معناى شکنجه، خشونت، بى‌حرمتى کرامت انسان و عملیات ضد انسانى امر کرده باشد. ۱. ۸ - اصول انسانی در جنگ ۴۲. گرسنه نگهداشتن به قصد از پا درآوردن دشمن و ایجاد زمینه‌هاى منتهى به آن و بستن راه رسیدن غذا به دشمن؛ ۴۳. شبیخون زدن و آغاز حمله در شب و ادامه جنگ تا شب: نهى از این عمل به دلیل آن است که خونریزى کمتر شده و مدت جنگ کوتاه شود. در سیره نظامى پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) آمده است: «انه (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)) لم یبت عدوا» (پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) هرگز شب را به جنگ با دشمن نگذرانید.) که مبناى آن متوقف کردن هر نوع عملیات نظامى در شب است؛ از جمله فرمان‌هاى نظامى پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌اله‌وسلّم) فرمان معروف اسامة بن زید است که در آن به این اصل تأکید شده که همواره حملات جنگى را در روز انجام دهد؛ ۴۴. به آتش کشیدن و سوزاندن اشخاص هرچند رزمنده باشند که از آن، در متون حدیث به رمیهم بالمیزان تعبیر شده است؛ ۴۵. کشتن اشخاص غیر نظامى و افرادى از دشمن که در جنگ شرکت نکرده‌اند. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌اله‌وسلّم) در فتح مکه به فرماندهان دستور داد «لا یقاتلوا الا من قاتلهم» سربازانتان جز با کسی‌که با آن‌ها مى‌جنگند، مقاتله نکنند. ۴۶. اقدام به کشتار نیروهاى دشمن با وجود امکان اسیر گرفتن آنان، که این مضمون در حدیثى از پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌اله‌وسلّم) چنین بیان‌ شده است: (تا مى‌توانید فرزندان عبدالمطلب را به جاى کشتن اسیر بگیرید، زیرا آنان به اجبار به جبهه آمده‌اند.) از تعلیلى که در حدیث آمده است مى‌توان تعمیم حکم نسبت ب. غ. از فرزندان عبدالمطلب را استفاده کرد؛ ۴۷. کشتن افرادى که در جبهه دشمن هستند، ولى نمازگزار و یا حتى تظاهر به اسلام مى‌کنند، هر چند اطمینانى به صداقت آنان در اظهار شهادتین نیست. هنگامى که یکى از اهالى فدک که از ترس سپاه اسلام شهادتین بر زبان آورده بود، توسط اسامة بن زید به قتل رسید. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌اله‌وسلّم) بر آشفت و به وى فرمود: کسى را که شهادتین مى‌گفت، کشتى‌؟ او در جواب گفت آن مرد از ترس و براى زنده ماندن شهادتین را بر زبان آورد، رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌اله‌وسلّم) در پاسخ فرمود: تو نه زبانش را پذیرفتى و نه از دلش آگاهى یافتى‌؟ ۴۸. تعرض به افراد ناآگاه، ابله و یا دیوانه که در احادیث در ردیف افرادى که در جنگ مصونیت دارند، نام‌برده شده‌اند. منبع: جامع احادیث الشیعة، ج۳، ص۱۲۱ · حیاة الصحابه، ج۱، ص۸۹ · بحار الانوار، ج۲۱، ص۳۰ · الاسیر فی الإسلام، ص۸۰ · شرح نهج البلاغة، ج۳، ص۳۱۹ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۶۵ · بحار الانوار، ج۶۴، ص۱۱۹ · سنن بیهقى، ج۹، ص۷۹ · المبسوط، ج۱۰، ص۳۱ · المبسوط، ج۲، ص۱۱ · البدایه والنهایه، ج۴، ص۳۴۰ · جامع احادیث الشیعة، ج۱۳، ص۱۷۷ · بحار الانوار، ج۱۹، ص۱۴۷ · سنن بیهقى، ج۹، ص۹۱