دکترین
ملت: در تحولات سیاسی ایران
سوم: مفهوم «ملّت» بعد از فروپاشی خلافت عباسی به سـال ۶۵۶.
چـهارم: مفهوم «مـلّت» در چارچوب فرهنگ اسلامی شیعی در دوران صفویه که به‌نحوی نوعی از مفهوم صوفیانه به طرف چارچوب‌های حقوقی و فقهی در تبدیل و تـکامل بوده است. البته این قداست اولیه در دوران پس از صفویه در نهادها و شئون و سطوح مختلف تقسیم شده است. «خداوندگاران را به خصوص، التفات عام، ضـروری اسـت تا عموم خدم، خدمت طالب آیند و رضاجویی ولی نعمت را جالب.» «التفات عام» از الفاظ مهم و کلیدی است که در یک متن تاریخی مربوط به دو قـرن قـبل در یـک رساله تاریخی آورده شده است.
به‌نظر می‌رسد این پشتوانه فرهنگی و ادبی در بکارگیری مفاهیم سیاسی در قبل از مـشروطیت از علل و عوامل مهم و اصلی جا افتادن و اقبال مردم در مورد بسیاری از شعائر و شعارهای مـردمی و ملی عصر مشروطیت بـوده اسـت. دوم: در مفهوم مردم پیروان شـریعت.
سـوم: در مـفهوم مردم پیرو شریعت در محدوده جغرافیایی کشوری به‌نام ایران. در حقیقت زمانی که نوعی فاصله بین دین و دولت ایـجاد مـی‌شود در این مواقع مهم، تکلیف مـردم چـه می‌شود؟ به‌نظر مـیرزا چـون دولت از وظـایف خود کوتاهی کرده و از طرفی یک مـلت ـ دولت مـقدس یکپارچه، لااقل شبیه به دوران صفویه هم وجود ندارد، لذا دین که همان مـلت بـاشد ب.
ت. ب. عنصر مردم و یـاری مردم در مقابل دولت می‌ایستد. حدس زدن مابقی ماجرا در تاریخ کار ساده‌ای است چراکه رسیدن بـه چـنین تفکری خیلی زود در عصر مشروطیت ثمر داد و مـلت بـه‌طور یکپارچه در حـرکت مـشروطه و حـرکت مشروعه کاملاً نظام استبدادی را زیر سئوال برد. در مقابل بعضی مطبوعات و رسائل منورالفکری به نوعی جداسازی مفهوم دیـن از مـلت توجه نشان می‌دادند.
سـید اگـر بـه جای پیشوای دین، پرتو درخشان انوار ائمه ، پایتخت دیانت، زبان گویای شریعت، رئیس فرقه شیعه ، پیشوای بزرگ و...، مردم ایران می‌گذاشت آنوقت نامه‌اش اعلامیه‌ای می‌شد برای آحاد مردم و هـیچگونه اشکالی نداشت که بـنویسد «بانک؟
آثار این مطلب، حـدود یک دهه بعد در نهضت مشروطیت خود را نشان داد. یکی از ملاک‌هایی که امروز می‌توانیم جریانات و افکار سیاسی آن زمان را دسته‌بندی نموده و گرایش‌ها و سلائق و مبانی هر یک را تشخیص دهیم، نگاه آنان به مفهوم «مـلّت» و شـقوق و ریشه‌های آن است. به‌طور کلی، جریان غرب‌گرای مشروطیت نه‌تنها برای مفهوم «ملت» بلکه برای مفاهیمی چون آزادی ، مشروطیت ، پارلمان ، قانون، و ترقی و... هم فضا و افقی سکولار و تقریبا تطبیقی را در نظر می‌گرفت، درحالی‌که جـریانات دیـنی و اصیل مشروطیت چه آزادی‌خواه و چه مشروعه‌خواه، همه این الفاظ را در ذیل تفکر و تمدن و افق و عقلانیت اسلامی و وحیانی، تفسیر و تعبیر می‌نمودند.
نکته مهم دیگر آنکه بحث از محوریت ملّت، فقط محدود بـه مـتون و نظریه‌های سیاسی رسائل نمی‌شود، بلکه در صحنه عمل اجتماعی و سیاسی نیز نیرو و قدرتی فوق‌العاده به میدان آورده شد، نیرویی آزاد شده که هر دو اندیشه، مدّعی حمایت و دفاع از آن هستند. این مطلب و صورت مـسئله، نـزاع اصـلی و دو طرف دعوایی است که از صـدر مـشروطیت تـا به امروز، حضور خود را تقریبا در همه تحولات فکری و تاریخی اثبات نموده است. در این اثـر و سـایر آثـار مهم دوره مشروطیت نقش محوری «ملّت»، معنای مردم پیرو شریعت کـه دارای روح جمعی و ملی هستند، در مباحث عمده فلسفه تاریخ مورد توجه واقع می‌شوند و صفات و روحیات قوانین و سنن حاکم بر مـردم و جـامعه در فـلسفه تاریخ به دقت مورد بحث واقع می‌شود.
آخر ما تاریخ‌نویس و تاریخ‌فهم نداشتیم که هردوت بـا چـنان دیدی، تاریخ ما را تحریر نموده که کمترین اعتمادی به گفته‌هایش نیست. در جنگ ماراتون ، عـلت اصـلی شکست سپاه ایران، شجاعت و تهور یونان و اسپارت نبود، برعکس ایرانیان یک میلیون سپاهی را تا درون مـرز آنـان با نظم و انضباط فوق‌العاده برده بودند، گذراندن چنین عسکری از کوه و بیابان و دریـا، عـقلاً تـدبیر و درایت می‌خواهد و این بوده است، منتهی در این میان، هدف گم شده و آنان در موقعیتی بوده‌اند کـه نـمی‌دانسته و نـمی‌فهمیده‌اند برای چه می‌جنگند، بی‌هدفی است که فاجعه‌انگیز است وگرنه شجاعت و هنر جـنگ‌آوری و جـنگجویی که با لذات و بالطبیعه برای دفاع از حیات، خود فضیلتی است، به‌معنی کامل وجود داشته؛ نگاه کنید بـه تـواریخ دقیق و مورد اطمینان در کلیه جنگ‌هایی که بدون یک هدف متعالی به وقـوع پیـوسته، شکست حتمی بوده است.
سپاه اسلام چـون هـدف مـشخص و بزرگ دارد با وجود بی‌بهره‌گی کامل، همواره مـوفق بـوده است. در جنگ صفین تا زمانی که هدف مشخص بود پیروزی بود، ولی وقتی هـدف اصـلی را با حیله در میان عسکریان مـولا (عـلیه‌السلام) به زیـر پرده کـشیدند چـنان شد که می‌دانید. این اصل را در کـار آتـیلا، و بوناپارت و بسیاری دیگر می‌بینیم. امپراتوری عثمانی هم با همین بیماری تورّم کـبدی، مـتلاشی و جزء جزء خواهد شد.» این نـگاه به‌نحوی خاصّ به بـحث مـفهوم نظری ملّت و روحیات و برخی قـوانین حـاکم بر آن پرداخته است اما متون عصر مشروطیت در این مورد به افق‌های دیگر هـم تـوجه داشته و در تبیین برخی قوانین حـاکم بـر جـامعه و تاریخ نظریات مـهمی ابـراز داشته‌اند.
منبع: رساله شـیم عـلیه، ج۱، ص۱، بـه‌کوشش موسی نجفی چاپ در کتاب میراث اسلامی ایران، به اهتمام رسول جعفریان، قم، ۱۳۷۳ · رساله شـیم عـلیه، ج۱، ص۵۷۶، بـه‌کوشش موسی نجفی چاپ در کتاب میراث اسلامی ایران، به اهتمام رسول جعفریان، قم، ۱۳۷۳ · رساله شـیم عـلیه، ج۱، ص۵۷۳، بـه‌کوشش موسی نجفی، چاپ در کتاب میراث اسلامی ایران، به اهتمام رسول جعفریان، قم، ۱۳۷۳ · نامه میرازی شیرازی چاپ در دفتر اول «اعلای کلمه ملت» در کتاب سده تحریم تنباکو، ص۸۹، به‌کوشش موسی نجفی ـ رسول جعفریان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۳ · نامه میرازی شیرازی چاپ در دفتر اول «اعلای کلمه ملت» در کتاب سده تحریم تنباکو، ص۹۰، به‌کوشش موسی نجفی ـ رسول جعفریان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۳ · نامه میرازی شیرازی چاپ در دفتر اول «اعلای کلمه ملت» در کتاب سده تحریم تنباکو، ص۲۵۶، به‌کوشش موسی نجفی ـ رسول جعفریان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۳ · مقاله نگاه مدرس به واقعه دخانیه، ص۱۳۶، به اهتمام موسی نجفی، رسول جعفریان · سید‌حسن مدرس به‌نقل از مقاله پراکنده نگاهی به کتاب زرد، مجله یاد، ص۸۴، سال پنجم، ش ۲۰، ۱۳۷۰
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.