مناط زمانی تثبیت و برقراری صلاحیت — صالح بفرستد؟ یا این که مرجع حل

الف - اختلاف در صلاحیت نسبی میان دادگاه های واقع در یک استان چنانچه میان دو دادگاهی که دارای صلاحیت ذاتی یکسانی هستند ولی از حیث محل استقرار در دو حوزه قضایی واقع در یک استان قرار دارند، راجع به صلاحیت محلی رسیدگی به دعوا اختلاف افتد مرجع حل اختلاف و تعیین دادگاه صالح، دادگاه تجدیدنظر استان است. ماده ۲۷ ق.آ.د.م در این مورد مقرر میدارد: در صورتی که دادگاه رسیدگی کننده خود را صالح به رسیدگی نداند با صدور قرار عدم صلاحیت پرونده را به دادگاه صلاحیتدار ارسال می نماید. دادگاه مرجوع الیه مکلف است خارج از نوبت نسبت به صلاحیت اظهار نظر نماید و چنانچه ادعای عدم صلاحیت را نپذیرد پرونده را جهت حل اختلاف به دادگاه تجدید نظر استان ارسال می کند. رأی دادگاه تجدید نظر در تشخیص صلاحیت لازم الاتباع خواهد بود.. ⚠ احتیاط: ممکن است آغاز یا پایانِ مطلب در بندِ مجاور باشد. الف - اختلاف در صلاحیت نسبی میان دادگاه های واقع در یک استان چنانچه میان دو دادگاهی که دارای صلاحیت ذاتی یکسانی هستند ولی از حیث محل استقرار در دو حوزه قضایی واقع در یک استان قرار دارند، راجع به صلاحیت محلی رسیدگی به دعوا اختلاف افتد مرجع حل اختلاف و تعیین دادگاه صالح، دادگاه تجدیدنظر استان است. ماده ۲۷ ق.آ.د.م در این مورد مقرر میدارد: در صورتی که دادگاه رسیدگی کننده خود را صالح به رسیدگی نداند با صدور قرار عدم صلاحیت پرونده را به دادگاه صلاحیتدار ارسال می نماید. دادگاه مرجوع الیه مکلف است خارج از نوبت نسبت به صلاحیت اظهار نظر نماید و چنانچه ادعای عدم صلاحیت را نپذیرد پرونده را جهت حل اختلاف به دادگاه تجدید نظر استان ارسال می کند. رأی دادگاه تجدید نظر در تشخیص صلاحیت لازم الاتباع خواهد بود.. ب. ت. ب. متن قانونی بالا اگر دادگاه دوم بر پایه قرار عدم صلاحیت دادگاه اول، صلاحیت و شایستگی خویش را بپذیرد، وارد رسیدگی شده و در نهایت نیز اتخاذ تصمیم خواهد نمود. بنابراین دیگر اختلافی محقق نمی گردد تا نیازی به دخالت دادگاه تجدیدنظر استان برای حل اختلاف و تعیین مرجع صالح باشد. در مواقعی که اختلاف صلاحیت محلی منتهی به ارجاع پرونده به دادگاه صالح محلی می گردد، رأی دادگاه تجدیدنظر در تشخیص صلاحیت دادگاه صالح لازم الاتباع خواهد بود. بنابراین با ورود دادگاه صالح به رسیدگی که به تشخیص مرجع عالی یعنی دادگاه تجدید نظر استان تعیین گردیده، نه تنها دادگاه مرجوع الیه و تعیینی دیگر حق صدور قرار عدم صلاحیت خویش را ندارد بلکه حتی هیچ یک از اصحاب دعوا در اینجا یک سوال اساسی باقی می ماند و آن این که وقتی بین دو دادگاه عمومی حقوقی واقع در دو حوزه قضایی مختلف مانند شهرستانهای بهشهر و بابلسر راجع به صلاحیت محلی اختلاف می افتد و پرونده امر برای حل اختلاف و تعیین مرجع صالح به دادگاه تجدیدنظر استان مازندران ارسال میشود، آیا دادگاه تجدیدنظر می تواند به این علت که موضوع دعوا اساساً در صلاحیت ذاتی دادگاه عمومی حقوقی نیست، به شایستگی دادگاه صلاحیتدار ذاتی مانند دادگاه خانواده اعلام رأی کند و پرونده را برای مرجع صالح بفرستد؟ یا این که مرجع حل اختلاف تنها مکلف است به مورد اختلاف میان دادگاهها که ناظر به صلاحیت محلی است رسیدگی و منحصراً در این زمینه رأی بدهد؟ پاسخ به باور نگارنده اختیار و تکلیف دادگاه تجدید نظر استان به ورود به مبحث صلاحیت ذاتی و تعیین مرجع صالح است. اگر چه در فرض پیش گفته موضوع اختلاف در صلاحیت تنها برای تعیین مرجع صالح از حیث محلی است ولی مرجع عالی حل اختلاف نظیر دادگاه تجدیدنظر استان و یا حتی دیوان عالی کشور هیچ گاه به هنگامی که اعتقادی به صلاحیت ذاتی دو دادگاه درگیر اختلاف ندارد، اقدام به حل اختلاف در صلاحیت محلی دادگاه و تعیین مرجع صالح محلی نخواهد کرد. قیاس اولویت نیز این نظر را تأیید می کند؛ زیرا وقتی دادگاه تجدیدنظر استان به هنگام رسیدگی تجدیدنظر اختیار دارد تا به تمامی جهات تجدیدنظر و نقض، حتی جهاتی که توسط ت. ن. خ. مورد استناد قرار نگرفته توجه و عند الاقتضاء به علت فقدان صلاحیت ذاتی دادگاه صادر کننده رأی تجدیدنظر خواسته، آن رأی را نقض کند به طریق اولی در زمان حل ذاتی صالح نشناخت، پرونده را از صلاحیت و اختیار دادگاههای عمومی حقوقی خارج و خود تشخیص میدهد، ارسال نماید. علت این که برای تشخیص مرجع صلاحیتدار ذاتی، فرض که دو دادگاه مختلف مانند دادگاه عمومی حقوقی و دادگاه خانواده طرفهای ب - اختلاف در صلاحیت نسبی میان دادگاه های واقع در دو استان مختلف اختلاف در صلاحیت نسبی محلی از حیث مرجع تصمیم گیری و حل اختلاف نیز نوع دیگری از این اختلاف محسوب و قانونگذار نیز در این خصوص نص ویژه ای را به آن اختصاص داد. اختلاف در صلاحیت محلی گاهی میان دو دادگاهی اتفاق می افتد که در دو حوزه قضایی مختلف از دو استان متفاوت قرار دارند. در این صورت چون دادگاه تجدیدنظر یک استان تنها روی یکی از دو دادگاه طرف اختلاف که در همین استان واقع است نظارت قضایی دارد و نسبت به دادگاه دیگر طرف اختلاف که در حوزه قضایی استان دیگری است اختیار و صلاحیت نظارت ندارد به همین علت لازم است مرجع عالی دیگری که بر همه این مراجع نظارت قضایی دارد مانند دیوان عالی کشور به عنوان مرجع حل اختلاف برگزیده شود. تبصره ماده ۲۷ ق.آ.د.م در این مورد مقرر می دارد در صورتی که اختلاف صلاحیت بین دادگاههای دو حوزه قضایی از دو استان باشد، مرجع حل اختلاف به ترتیب یاد شده، دیوان عالی کشور م. ب.. برای مثال هرگاه میان دادگاه عمومی حقوقی چالوس که در استان مازندران واقع است و دادگاه عمومی حقوقی گرگان که در استان گلستان استقرار یافته از حیث محلی اختلاف در صلاحیت افتد، صلاحیت رسیدگی و تعیین دادگاه صالح را خواهد داشت؛ بنابراین هیچ یک از دو دادگاه تجدیدنظر استان های مازندران و گلستان صلاحیت و اختیار حل اختلاف را در این مورد ندارد.