موقعیت فلسفه: تفاوت علوم فلسفی با سایر علوم

برای این منظور نخست با ذکر نمونه‌ای از مسائل دیگر علوم فلسفی شروع کرده به تفاوت آنها با مسایل سایر علوم اشاره می‌کنیم آنگاه به بیان ماهیت فلسفه نخستین و ویژگی‌های مسائل آن می‌پردازیم. برای هر انسانی این سؤال اساسی و حیاتی مطرح است که آیا زندگی او با مرگ پایان می‌یابد و بعد از آن جز اجزاء متلاشی شده بدنش چیزی باقی نمی‌ماند یا پس از مرگ هم حیاتی خواهد داشت. روشن است که پاسخ این سؤال از عهده هیچیک از علوم تجربی مانند فیزیک شیمی زمین‌شناسی گیاه‌شناسی زیست‌شناسی و مانند آنها برنمی‌آید چنانکه محاسبات ریاضی و معادلات جبری هم پاسخی برای این سؤال ندارند پس علم دیگری لازم است که با روش ویژه خود به بررسی این مساله و مانند آن بپردازد و روشن کند که آیا انسان همین بدن مادی است ‌یا حقیقت نامحسوس دیگری به نام روح دارد و به فرض وجود روح آیا پس از مرگ قابل بقاء است‌ یا نه. بدیهی است بررسی این‌گونه مسائل با روش علوم تجربی میسر نیست بلکه باید برای حل آنها از روش تعقلی بهره‌گیری شود و طبعا علم دیگری می‌باید که چنین مسائل غیر تجربی را مورد بررسی قرار دهد و آن علم‌النفس یا روانشناسی فلسفی است. همچنین مسائل دیگری از قبیل اراده و اختیار که اساس مسئولیت انسان را تشکیل می‌دهد باید در این علم اثبات شود. وجود چنین علمی و ارزش راه‌حل‌هایی که ارائه می‌دهد در گرو اثبات وجود عقل و ارزش شناخت‌های عقلانی است پس باید علم دیگری نیز باشد که به بررسی انواع شناخت و ارزیابی آنها بپردازد تا معلوم شود که ادراکات عقلی چیست و چه ارزشی را می‌تواند داشته باشد و چه مسائلی را می‌تواند حل کند و آن نیز یکی دیگر از علوم فلسفی است که شناخت‌شناسی نامیده می‌شود. در زمینه علوم عملی مانند اخلاق و سیاست هم مسائل اساسی و مهمی وجود دارد که حل آنها از عهده علوم تجربی برنمی‌آید و از جمله آنها شناختن حقیقت‌ خیر و شر و خوب و بد اخلاقی و ملاک تعیین و تمییز افعال شایسته و ناشایسته است بررسی اینگونه مسائل هم نیازمند به علم یا علوم فلسفی خاصی است که آنها هم به نوبه خود نیازمند به شناخت‌شناسی خواهند بود. با دقت بیشتر معلوم می‌شود که این مسائل با یکدیگر ارتباط دارند و مجموعا با مسائل خدا‌شناسی بستگی پیدا می‌کنند خدایی که روح و بدن انسان و همه موجودات جهان را آفریده است‌ خدایی که جهان را با نظم خاصی اداره می‌کند خدایی که انسان را می‌میراند و بار دیگر برای پاداش و کیفر زنده می‌سازد پاداش و کیفری که به کارهای خوب و بد تعلق می‌گیرد کارهای خوب و بدی که با اراده و اختیار انجام گرفته باشد و... شناخت‌ خدای متعال و صفات و افعال او سلسله مسائلی را تشکیل می‌دهد که در علم خدا‌شناسی الهیات بالمعنی الاخص مورد بررسی قرار می‌گیرد. اما همه این مسائل مبتنی بر یک سلسله مسائل کلی‌تر و عمومی‌تری است که قلمرو آنها امور حسی و مادی را نیز در برمی‌گیرد از این قبیل: موجودات در پیدایش و بقاء خودشان نیازمند به یکدیگرند و میان آنها رابطه فعل و انفعال تاثیر و تاثر و علیت و معلولیت برقرار است همه موجوداتی که در تیررس حس و تجربه انسان قرار دارند زوال‌پذیرند ولی باید موجود دیگری باشد که امکان زوال نداشته باشد و بلکه به هیچ وجه عدم و نقص راهی به سوی او نیابد دایره هستی منحصر به موجودات مادی و محسوس و همچنین منحصر به موجودات متغیر و متحول و متحرک نیست بلکه انواع دیگری از موجودات هستند که این ویژگیها را ندارند و نیازی به زمان و مکان هم نخواهند داشت. بحث درباره اینکه آیا لازمه هستی تغیر و تحول و زوال‌پذیری و وابستگی است ‌یا نه و به دیگر سخن آیا موجود ثابت و زوال‌ناپذیر و مستقل و ناوابسته هم داریم یا نه بحثی است که پاسخ مثبت آن به تقسیم موجود به مادی و مجرد ثابت و متغیر واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود و... می‌انجامد و تا اینگونه مسائل حل نشود و مثلا وجود واجب و مجردات ثابت نشود علوم خدا‌شناسی و روانشناسی فلسفی و مانند آنها پایه و اساسی نخواهند داشت و نه تنها اثبات این مسائل محتاج به استدلالات عقلی است بلکه اگر کسی بخواهد آنها را ابطال کند نیز ناگزیر است که روش تعقلی را به کار گیرد زیرا همانگونه که حس و تجربه به خودی خود توان اثبات این امور را ندارد توان نفی و ابطال آنها را هم نخواهد داشت. بدین ترتیب روشن شد که برای انسان یک سلسله مسائل مهم و اصولی مطرح است که هیچیک از علوم خاص حتی علوم خاص فلسفی پاسخگوی آنها نیستند و باید علم دیگری برای بررسی آنها وجود داشته باشد و آن همان متافیزیک یا علم کلی یا فلسفه نخستین است که موضوع آن اختصاصی به هیچیک از انواع موجودات و ماهیات متعین و مشخص ندارد و ناچار باید موضوع آن را کلی‌ترین مفاهیمی قرار داد که قابل صدق بر همه امور حقیقی و عینی باشد و آن عنوان موجود است البته نه موجود از آن جهت که مثلا مادی است و نه از آن جهت که مجرد است بلکه از آن جهت که موجود است‌ یعنی موجود مطلق یا موجود بما هو موجود و چنین علمی جا دارد که مادر علوم نامیده شود.