دکترین
مکاشفه: تعریف و ماهیت کشف
نخستین مساله‌ای که در این مقام مطرح می‌شود، تعریف است. در این زمینه مطالب مبسوطی در آثار عارفان به چشم می‌خورد که قهراً باید دست به گزینش زد. ۳۷۸ ق) جزو نخستین صوفیانی است که به منظور تبیین دیدگاه‌های عرفا، دست به قلم برد و کتاب اللمع را نوشت که تقریباً نخستین کتاب مدوّنی است که به سبکی خاص، دیدگاه‌ها و نظریات صوفیان پیش از خود را تبیین کرده است. در این کتاب، از «مشاهده» بیش از «مکاشفه» سخن به میان آمده است.
آن جا که ربّ شاهد باشد، کَون مشهود است؛ و اگر قلب در مقام مشاهده باشد، هر آنچه غیر ربّ است از صحنه قلب خارج خواهد شد. در این حالت، همه چیز ـ جز عظمت حق ـ غایب است و در دل، جز او باقی نمی‌ماند. مشاهده، مقام لقاء حق است. شهود آن است که وصل حاصل شود. حالت مشاهده به اعتقاد وی، عبارت است از: المشاهدة زوائد الیقین، سطعت بکواشف الحضور، غیر خارجة من تغطیة القلب. از این بیان چنین برمی آید که: اولاً، شهود از مراتب یقین است؛ ثانیاً، مشاهده و مکاشفه با یکدیگر اختلاف جوهری ندارند؛ بلکه هر دو از یک سنخ بوده و از جنس حضور و قربند: المشاهدة بمعنی المداناة و المحاضرة؛ و المکاشفة و المشاهدة تتقاربان فی المعنی. ثالثاً، شهود یا کشف پس از آن که «غطاء» از قلب برداشته شود، حاصل می‌شود.
اگر از روی قلب حجاب و ستر کنار رود، قلب به مقام کشف و شهود نایل می‌شود. این مطلب از نکات بسیار مهمی است که به تفصیل به آن خواهیم پرداخت. قلوب اهل حق آن گاه که به نور حقیقی نزدیک شد و در مقام قرب الهی قرار گرفت، دیدگانش بینا می‌شود و آنچه قبل از آن از فهم او مستور بود، تبیین می‌یابد و به روشنی و وضوح می‌رسد. این مقام، کشف است. کشف از آنِ قلب است که به هنگام اتصال حاصل می شود؛ چنان که اگر چشم سر با یک شی ء جسمانی رو به رو شد، کشف حس به او دست خواهد داد و به قول او: مکاشفات العیون بالابصار، و مکاشفات القلوب بالاتّصال. اگر شهود و کشف هم سنخ با حضورند، انسانی که در غیبت به سر می‌برد، از این حالت رفیع محروم و در پشت پرده حجاب و غشاء، از درک حضور حق دور مانده است.
قلبِ غایب، در ظلمت است و قلب حاضر، به صفای یقین نایل. اگر عارف به حضور و شهود حق نزدیک شود، بر وحدت و جمعیت او اضافه و از تفرقه و کثرت او کاسته شده است؛ لذا حضور و شهود با اتحاد و اتصال همراه است؛ چنان که غیبت با کثرت و حجاب و ظلمت آمیخته و قرین است. مرتبه‌ای دیگر، با حقایق ایمان و به همراه یقین پدید می‌آید و همراه با هیچ حد و صورتی نیست، و در اصطلاح «کشف معنوی» نامیده می‌شود. مرتبه سوم، مکاشفه آیات الهی است که از طریق معجزات برای انبیا ، و از راه کرامات و اجابات برای غیر آن‌ها حاصل می‌شود.
حداکثر این که یکی تمامیّت دیگری م. ب.. شهود و کشف عرفانی، هر دو از سنخ حضورند و قلبِ حاضر، قلبی است که به مقام قرب و دنوّ، نایل آمده باشد. پس اگر قلب عارف و دل سالک بر اثر ریاضات و مجاهدات، به حریم اسماء و صفات الهی بار یافت، پرده‌های حجاب ظلمانی و نورانی، یکی پس از دیگری، از پیش چشمان او برداشته می‌شود و عابد در این هنگام، به مقام کشف و شهود دست پیدا می‌کند. بنابراین، مکاشفات دو سو دارند: از یک سو به قلب عارف مرتبط می‌شوند؛ و از سوی دیگر به حقایق یقینی.
و به هر میزانی که این حقایقِ مستور، پرده از رخسار خویش برگیرند، دیدگان دل به نور جمالشان روشن تر می‌گردد. عارفان ـ در برابر معتزله ـ نخست، رؤیت خدا در عقبا را تجویز کردند؛ اما تدریجاً آن را به دنیا هم سرایت دادند و معتقد شدند که قلب عارف می‌تواند بر اثر ریاضات و مجاهدات طاقت فرسا، به لقاء محبوب دست یابد و به مشاهده او نشیند و به این مقام رفیع و منیع ـ که خلقت انسان، هدفی جز آن ندارد ـ دسترسی پیدا کند. کتاب منازل السائرین پدیده ممتازی است که در قرن پنجم رخ داد؛ به گونه‌ای که می‌توان آن را نقطه عطفی در زمینه عرفان تلقّی نمود.
پیر هرات (۳۹۶-۴۸۱ ق) برای نخستین بار، نثر را مسجّع ساخت تا بیش‌تر و بهتر بر دل‌ها نشیند. چنان که منازل السائرین و صد میدان، دو نمونه شاخص و بارز در این زمینه می‌باشند. آثار و دست نوشته‌های صوفیان پیش از او، غالباً به سبک گزارش، نقل قول و بیان حالات مشایخ و بزرگان صوفیه بود و در آن‌ها، کم‌تر طبقه‌بندی، تنسیقِ همراه با تحلیل، و درجه‌بندی مقامات عرفانی به چشم می‌خورد. پیر هرات در این زمینه، گوی سبقت را ربود و آغازگر سبکی خاص در نوشته‌های صوفیانه و ادبیات عرفانی شد. ۱.۲.
۱ - معنای مکاشفه پیر هرات آیه متناسب با مکاشفه را آیه: «فَاوْحَی الَی عَبْدِهِ مَا اوْحَی» می‌داند. استناد به این آیه در باب مکاشفه، به این معنا است که به اعتقاد وی، مکاشفه و وحی از یک سنخ می باشند. ماهیتِ کشف «مهاداةُ السرّ بین متباطنین؛ و هی فی هذا الباب بلوغ ماوراء الحجاب وجوداً» م. ب.. اگر باطن عارف، خواهان ملاقات با باطن امر غیبی شد و این دو باطن با یکدیگر رو در رو شدند، مکاشفه پدید آمده است. به دیگر سخن، مکاشفه آن است که سرّ عارف، حجاب‌های ظلمانی و نورانی را درنوردد و با ایده شهود، به ماورای حجاب نایل آید و از اسرار غیبی بهره گیرد.
این مکاشفه در اصطلاح ، «مکاشفه معنوی» است، که غیر از «مکاشفه علمی» و «مکاشفه صوری» م. ب.. حاصل آن که: اولاً، مکاشفه با باطن و قلب عارف سر و کار دارد؛ ثانیاً، مکاشفه با وحی تمایز ذاتی ندارد؛ ثالثاً، کشف عرفانی جز با دریدن حجاب حاصل نمی‌شود. ۱.۲.
۲ - درجات مکاشفه مکاشفه دارای درجاتی است: نخستین رتبه آن، گه گاه دست می‌دهد. رتبه دوم، دائمی است و زمانی رخ می‌دهد که عارف، خود را در حالت مکاشفه نبیند و به نحو تمام و کمال، محو محبوب باشد. او معرفت نسبت به خداوند و صفات او را به دو طریق ممکن می‌داند: راه اول، راه استدلال و فکر است. این راه از یک‌سو در معرض خطا است و شک و شبهه در آن راه دارد؛ و از سوی دیگر، عقل هرگز نمی‌تواند از شاهد به غایب استدلال معتبری داشته باشد.
فکر از راه دلیل و برهان به خدا نمی‌رسد؛ بلکه فقط می‌داند که او هست. راه دوم، راه کشف است که علم حاصل از آن، ضروری م. ب.. این علم هرگز در معرض شک و شبهه نیست و همواره راهی روشن، سالم و مورد وثوق م. ب.. نکته مهم این که عارف هرگز راه عقل را ـ اگر حدّ خود را نگه دارد ـ تخطئه و حتی تحقیر نمی‌کند؛ بلکه تمام سخن او در این خلاصه می‌شود که: «راهی برتر وجود دارد». البته ممکن است انسان در حالت کشف، استدلال هم نصیبش شود؛ محیی‌الدین در تعریف مشاهده می‌گوید: مکاشفه یا به معنای تحقق فهم همراه با امانت است، یا به معنای تحقیق زیادتی حال، و یا به معنای تحقیق اشاره. وی سپس مکاشفه را به سه معنی اطلاق می‌کند: ۱.۳.
۱ - مکاشفه علمی این مکاشفه، همان معنای اول است. مکاشفه علمی به معنای حصول فهم است. اگر فهمی برای انسان حاصل شود، این امر در واقع، نتیجه آن است که چیزی بر انسان منکشف شده است. پس اگر کسی انسان را مورد خطاب قرار داد، شهود سمعی پدید آمده یا اگر چشم انسان به صحنه‌ای افتاد، شهود بصری حاصل آمده است. بر این اساس، علوم حسی، نوعی کشف محسوب می‌شوند. این فهم‌ها امانتی از سوی حق نزد انسان می‌باشند؛ و حقِ امانت آن است که باید آن را به اهلش رساند، و الاّ انسان، خائن است؛ «المجالسُ بالامانةِ». ۱.۳.
۲ - مکاشفه حال این نوع از مکاشفه همان معنای دوم مکاشفه (تحقیق زیادتی حال) است؛ بدین معنا که عارف هنگامی که ذاتی را با حالی شهود کرد، از این حال به تاویل آن پی می‌برد. مثلاً اگر اهل حق، شخصی را در حالتی یا صفتی خاص مشاهده کند ـ چه ملایم طبع ناظر باشد، چه نباشد ـ و از این حال یا صفت، به حقیقتی که تاویل این حال یا صفت ـ که زاید بر آن است ـ منتقل شود، او دارای مکاشفه زیادتی حال است و از این طریق به منزلت او نزد خداوند آگاه می‌شود. برخی از صوفیه مدعی هستند که می‌دانند در چه حالی خداوند محبّ آن‌ها است. زیرا در این ساعت، خود را مَجلای حبّ و محبوب او دیده‌اند. ۱.۳.
۳ - مکاشفه وجد این مکاشفه همان تحقیق اشاره است و مراد از آن، اشاره مجلس است. مجالس حق دو گونه‌اند: گونه‌ای تنها با خلوت عبد با حق برگزار می‌شود؛ و نوع دیگر، همراه با مشارکت دیگران؛ چه کم و چه زیاد باشد. مجلس نخست، تنها با اشاره برگزار می شود و عارف، در خلوتی که با حق برگزار می‌کند، اشاراتی از او دریافت می‌کند و به وجد می‌آید. این مکاشفه، مکاشفه اشارات حق است. متعلَّق مکاشفه، معنا و متعلَّق مشاهده، ذات است.
پس مشاهده به لحاظ مسمّیات و مکاشفه به اعتبار حکم اسماء است؛ بی‌شک، کتاب نص النصوص و نیز جامع الاسرار ، دو اثر جامع و ماندگار در‌اندیشه عرفان شیعی است. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) با وضعیت «میان دو کتاب» مواجه بود؛ پس در مورد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، کتابی «النازل علیه» و کتابی «الصادر منه» وجود دارد. کتابی که وی در رؤیای صادقی از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) دریافت کرد و کتابی که از او صادر شد؛ یعنی اثر عظیم الفتوحات المکیه .
کتابی از آسمان بر او الهام شد و آن، تفسیر بزرگ عرفانی او است، و کتابی دیگر از او صادر گشت که آن، شرح بزرگ فصوص است. البته سطوح این وضعیت کاملاً متفاوت است، اما هر سه در این جهت مشترکند که از یک سو به آسمان و از سوی دیگر به زمین خاکی مرتبطند؛ کتابی به آن‌ها القاء و کتابی از آن‌ها صادر می‌شود. هر یک از این سه قسم، یا خاص است و یا عام. وحی، مختص انبیا و رسولان الهی است؛ الهامِ خاص در انحصار اولیا و اوصیا است؛ گرچه به طور تمام، در اختیار مشایخ و عارفین نیز قرار می‌گیرد.
هرچند برای غیر آن‌ها نیز رشحاتی از آن وجود دارد. کشف، حق و باطل دارد. حاصل آن که علم در سه قسم خلاصه می‌شود: وحی، الهام و کشف؛ به مقتضای ذات و صفات و افعال، بر اساس حکم امر و قدرت و اراده، بر حسب شریعت و طریقت و حقیقت که از مقام نبوت و رسالت و ولایت صادر شده است. یا حق و انسان کبیر و انسان صغیر. و در ادامه، برای هر یک از این معلومات سه گانه، مراتبی در سه درجه اثبات می‌کند. البته باید گفت که انطباق اپیستمولوژی بر آنتولوژی، از جمله میراث افلاطون است. وی در فصّ صالحی، آفرینش را بر اساس فرد تصویر می‌کند؛ زیرا خلقت با «کُنِ فردِ تکوینی» آغاز شد و به انجام رسید.
زیرا بیش‌تر مقامات و منازل را به سه رتبه تقسیم می‌کند و هر رتبه را به سه رکن؛ چنان که شارح منازل هم اشاره‌ای به این نکته دارد. چرا که «حبّ الدنیا راس کلّ خطیئة». قلب عارف بعد از آن که از عالم کثرت و ظلمت منصرف شد و خ. ر. ب. جمیع اخلاق نیک آراست و غبار اغیار را از قلب خود جاروب کرد، حق تعالی در آن تجلّی می‌کند و آن را به خود مشغول و از دیگران منصرف می‌نماید. انسان مؤمن در این هنگام به مقام مشاهده نایل شده است. علوم غیبیه الهیه و معارف حقّه باطنیه ـ که معرفت به جمیع شئون و تمام مدارج و مراتب و همه اسرار و حقایق آن میسور و میسّر نگردد مگر برای اصحاب ولایت و اوحدیّ از ارباب معارف و ایمان ـ با قدم سلوک و خروج از جلباب بشریت و رفض حجب عوالم مُلک و ملکوت و خرق پرده‌های کثرت، حاصل می‌شود. مشاهده حضوریه، حقیقت عرفان است که جز برای کمّل رخ ندهد؛ ۱.۵.
۱ - شهود و درجات آن شهود همیشه همراه با جزئیت و شخصیت است؛ بر خلاف عقل که چون همواره در عِقال مفاهیم و کلیات است و از شهود و حضور خبری ندارد، در حجاب به سر می‌برد. نسبت میان مشاهده حضوریه و امور کلیه عقلیه، چون نسبت میان رؤیت و خیال است. رؤیت بصری به طریق جزئیت صورت می‌گیرد؛ اما خیال، دورنمای شیء است. بنابراین مشاهده، قدمی و گامی برتر از عقل کلی م. ب.. درجه دوم، مشاهده تجلّی صفاتی و اسمائی است. سومین رتبه، مشاهده تجلّی ذاتی است.
فقال: الصبر لله؟ فقال: لا. فقال: الصبر بالله؟ فقال: لا. فقال: لا. فقال: لا. فقال: لا. فقال: ویحک فایّ؟ فشهق الشبلی، فَخرَّ مغشیّاً علیه. بدین معنا که بیش از آن که به بحث‌های تحلیلی، تعاریف و انواع و اقسام مشاهدات بپردازند، موارد کاربرد حوزه مشاهدات عرفانی را نشان می‌دهند که در این جا به چند نمونه از آن‌ها اشاره می‌کنیم: خلیفه الهیه در تمام آینه‌های اسماء، ظهور دارد و نورش در همه آن‌ها منعکس است. مقام خلافت در مرائی اسمائی بر حسب استعداد و به‌اندازه پذیرش آن‌ها سریان داشته و با تعیّن آن‌ها متعیّن می‌گردد.
این سریان و نفوذ و این تحقق و نزول، جز برای خلّصین و کمّلین از اولیاء که به مقام شهود ایمانی و ذوق عرفانی نایل آمده‌اند، قابل انکشاف نیست. مورد دیگر، مساله کشف وحدت است. این امر تنها بر قلب عارف مکاشف تجلّی می‌کند. و در این صورت است که سالک مشاهده می‌کند که بعضی از اسماء، از اسماء دیگر پر بهاتر، جمیل‌تر، عزیزتر و... است. دعای سالک، تابع مشهودات او است؛ و از آن جا که مشاهدات، همان تجلیات حق است، دعا پیرو تجلی حق می‌باشد؛ و چون تجلّی حق همواره با اسمی صورت می‌گیرد و اسماء ذو مراتبند و از سوی دیگر، تجلّی حق به قلب نازل می‌شود و قلوب در پذیرش انوار حق گوناگونند، سؤال‌ها و دعاهای عارف بسی متفاوت و متنوع خواهد شد؛ بسته به آن که مشاهدات او، قلب او، تجلّی حق و اسم ظاهر، در چه رتبه و درجه‌ای باشد. از سوی دیگر، دعا و تقاضا در هر مرتبه‌ای که باشد، دارای لسانی متناسب با همان رتبه است؛ زیرا انسان در هر نشئه‌ای، لسانی متناسب با آن دارد.
منبع: اللمع فی التصوّف، ص۱۰۰-۱۰۱ · ق/سوره۵۰، آیه۳۷ · اللمع فی التصوّف، ص۱۰۱ · اللمع فی التصوّف، ص۴۱۲ · اللمع فی التصوّف، ص۴۲۲ · نجم/سوره۵۳، آیه۱۰ · منازل السائرین، ص۱۱۳ · الفتوحات المکّیه، ج۱، ص۹۲ · الفتوحات المکّیه، ج۱، ص۳۱۹ · الفتوحات المکّیه، ج۲، ص۱۳۲ · آل عمران/سوره۳، آیه۳۱ · الفتوحات المکّیه، ج۲، ص۴۹۷ · نصّ النصوص، ص۱۴۷-۱۴۹ · نصّ النصوص، ص۴۹۱-۵۱۵ · فصلت/سوره۴۱، آیه۱۲ · نحل/سوره۱۶، آیه۶۸ · الفتوحات المکّیه، ج۳، ص۱۲۶ · منازل السائرین، ص۷ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۷۱ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۵۸ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۷۲ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۴۱۷ · مصباح الهدایة الی الخلافة والولایه، ص۳۲ · مصباح الهدایة الی الخلافة والولایه، ص۳۴ · مصباح الهدایة الی الخلافة والولایه، ص۶۰ · شرح دعای سحر، ترجمه سیداحمد فهری، ص۳۷ · شرح دعای سحر، ترجمه سیداحمد فهری، ص۲۲۸ · شرح دعای سحر، ترجمه سیداحمد فهری، ص۲۳۸
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.