نجف‌: تشکیل و توسعه حوزه علمیه نجف

درباره تأسیس حوزه علمیه نجف دو نظر اساسی وجود دارد. ظهور محمدبن ادریس حلّی (متوفی ۵۹۸) در حلّه رونق حوزه علمیه این شهر را به همراه داشت ولی همین مسئله به رکود حوزه علمیه نجف شتاب بیشتری بخشید. با همه این احوال، در این دوره نیز حوزه نجف از تکاپوی علمی دور نماند. وی نزد علمای شیعه باعنوان مفید ثانی شهرت دارد. اقدامات اثرگذاری چون تسهیل دسترسی به آب آشامیدنی از طریق حفر انهار توسط شاهان صفوی و ساخت باروهای استوار و تأمین امنیت جانی ساکنان، به عنوان عوامل شکوفایی مجدد حوزه نجف شمرده شده است. ملاعبداللّه یزدی (متوفی ۹۸۱) مؤلف حاشیه بر بخش منطق تهذیب المنطق و الکلام اثر تفتازانی متعلق به همین دوره حوزه نجف بوده و کتاب او همچنان یکی از درسنامه‌های رایج در حوزه‌های علمیه است. ۱۲. ۴ - دوره اخباریان و افول آنان از دهه چهارم قرن یازدهم حوزه علمیه نجف همانند دیگر حوزه‌های شیعه درگیر موضوع اخباری‌گری شد. بزرگترین تأثیر را در این بین محمد امین استرآبادی (متوفی ۱۰۳۳) داشت. دانش اصولِ فقه و اصولیان از جنبش اخباری لطمات بسیار خوردند و حوزه علمیه نجف نیز از این آسیب‌ها مصون نماند، ولی از حرکت بازنایستاد و در این دوره نیز در نجف به نام دانشمندان یا آثار برجسته‌ای بر می‌خوریم. ۱۲. ۵ - دوره زعامت علمی دوره بعدی را که از قرن سیزدهم شروع می‌شود و تا زمان حال ادامه می‌یابد، می‌توان عصر کمال و اوج درخشش و زعامت علمی حوزه نجف دانست. این کوشش‌ها ثمربخش بود؛ علم اصول را به کمال رساند و در زمینه فقه‌ به‌طور محسوسی باب بحث و نقد و تحلیل موضوعات و کاوش در آرای پیشینیان و ادلّه آنان گشوده شد. سرانجام آن‌که جریان اخباری هر چند از میان نرفت اما به شدت محدود شد. مجموعه‌های فقهی و اصولی ارزشمندی که پس از گذشت سال‌ها هنوز مدارک گرانقدر و معتبر فقه شیعه می‌باشند، در این دوره تدوین یافت. نام آن آثار ارزشمند عبارتند از: ۱- مصابیح (در فقه)، ۲- مفتاح الکرامه (در فقه)، ۳- کشف‌الغطاء (در فقه)، ۴- مقابس‌الانوار (در فقه)، ۵- مستندالاحکام (در فقه)، ۶- جواهرالکلام (در فقه)، ۷- مکاسب (فقه)، ۸- رسائل (در علم اصول)، ۹- البرهان القاطع (در علم فقه)، ۱۰- هدایه‌الانام (در علم فقه)، ۱۱- مصباح الفقیه (در علم فقه)، ۱۲- بلغه‌الفقیه (در علم فقه)، ۱۳- کفایه‌الاصول (در علم فقه)، ۱۴- العروه‌الوثقی (در علم فقه )