نفس اماره: ویژگی‌های نفس اماره

برخی ویژگی‌های نفس اماره، عبارت‌اند از: ۲. ۱ - مطیع هوی و هوس شیطان عمل بدش را برای او زینت داده و بر قلب او پرده‌ای کشیده که خیر و شر را تشخیص نمی‌دهد و همیشه مانند انسان‌های جاهل و نادان فکر می‌کند: «ان یتبعون الا الظن و ما تهوی الانفس؛ آنان جز از گمان‌های بی‌اساس و از هوای نفس پیروی نمی‌کنند.» گاهی آن‌چنان مطیع نفس اماره هستند که عقل هیچکاره می‌شود و تمام امور به دست هوی و هوس و نفس اماره است. لذا حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید: «کم من عقل اسیرٌ تحت هویً امیر؛ پس بسیار عقل‌ها و خردها که شهوات بر آن‌ها حکومت می‌کند» گاهی اطاعت انسان از نفس اماره از این هم بالاتر می‌رود و تابع خواست‌های نفس افسار گسیخته می‌شود که هوی و هوس او معبودش می‌شود. «افرأیت من اتخذ الهه هواه؛ آیا دیدی کسی را که هوس‌های خود را خدای خود قرار داده است.» ۲. ۲ - کینه‌توزی و دشمنی در جریان قتل هابیل به دست قابیل خداوند می‌فرماید: «فطوعت له نفسه قتل اخیه فقتله؛ نفس سرکش کم‌کم او را به کشتن برادرش ترغیب کرد و (سرانجام) او را کشت» ۲. ۳ - تشبیه سگ به نفس تشبیه فرمان‌ بر نفس به سگ : «...و اتبع هواه فمثله کمثل الکلب ان تحمل علیه یلهث او تترکه یلهث؛ او از هوای نفس پیروی نمود سرگذشت او همانند داستان سگ است که اگر به آن حمله کنی زبان از دهان بیرون می‌آورد و اگر رهایش نمایی باز زبانش را خارج می‌سازد.» اگر انسان دنبال هوی و هوس و نفس اماره برود و از خدا غفلت کند از اوج تکامل الهی سقوط می‌کند چنان‌که بلعم باعورا که این آیه درباره او نازل شده است گرفتار هوای نفس شد و از آن مقام والا تنزل کرد به طوری که خداوند او را به سگ تشبیه نموده است. او به جای این که از علم و دانش خویش برای رشد استفاده کند به پستی گرایید و بر اثر پیروی هوی و هوس مراحل سقوط را طی کرد خداوند هم او را به سگ تشبیه می‌کند که اگر به او حمله کنی دهانش باز و زبانش بیرون است و اگر او را به حال خود واگذاری باز چنین است، او بر اثر شدت هوا پرستی یک حالت عطش نامحدود به خود گرفته که همواره به دنبال دنیاپرستی می‌رود. مولانا هم نفس پلید و اماره را به سگ تشبیه می‌کند و می‌گوید: نفس خود بر خود مگردان چیره تو زود او را بازگیر از شیر تو طفل جان از شیر شیطان باز کن بعد از آتش با ملک انباز کن هین سگ نفس ترا زنده مخواه کاو عدوّ جان تست از دیرگاه ۲. ۴ - نفس اماره در کلام پیامبر پیامبر درباره تشبیه نفس اماره می‌فرماید: «و مثل النفس کمثل النعامة تاکل الکثیر و اذا حمل علیها لا نظیر و مثل الدّفلی لونه حسن و طعمه مرّ؛ مثل نفس مثل شترمرغ است که زیاد می‌خورد، ولی وقتی که چیزی روی او گذاشتی پرواز نمی‌کند و مثل خر زهره است که رنگش زیبا است امّا طعمش تلخ است.» منبع: نجم/سوره۵۳، آیه۲۳ · کلمات قصار، ص۸۲۳ · جاثیه/سوره۴۵، آیه۲۳ · مائده/سوره۵، آیه۳۰ · اعراف/سوره۷، آیه۱۷۶ · تفسیر نمونه، ج۷، ص۱۴ · میزان الحکمه، ج۱۰، ص۴۰۳، قم، مرکز النشر، چ اوّل، ۱۳۶۲