نفس ناطقه: بررسی احادیث

بررسی احادیث مربوط به تقدّم پیدایش روح بر بدن: سلسله‌ای از احادیث دلالت بر تقدّم خلقت روح بر بدن دارند، به عبارت دیگر احادیثی وجود دارد که بیان می‌کند ارواح پیش از ابدان خلق شده‌اند، حال تفسیر مذکور چگونه با این احادیث سازگار می‌شود؟ آیا این تفسیر صدرالمتالهین از حدوث نفس، مخالف با اعتقادات دینی ما در این‌باره نیست؟ و مراد از حدیث «خلق الله الارواح قبل...» . تقدّم ارواحی باشد که مآلِ حال نفوس ناطقه بعد از استکمال اتّصال به آن ارواح است و آن عقول مجرّده و نفوس فلکیه است و مراد از حدیث «اوّل ما خلق الله عقلی او روحی»، اشاره به عقل اوّل که مرتبه‌اش با مرتبه نفس مقدس نبوی به حسب مآل یکی است، م. ب.». قبلا گفته شد که از نظر وی نفس انسانی دارای مراتب و نشآت گوناگونی است و برخی از آن نشآت به قبل از حدوث نفس مربوط می‌شود و آن همان وجود نفس در مرتبه علّت و سببش م. ب.. یعنی نفوس آدمیان قبل از حدوث، در مرتبه علل عالیه و مبادی نخستین موجود بوده‌اند و این نفوس پس از فراهم شدن زمینه و استعداد مادّه، از جانب آن مبادی به این ابدان لایق و آماده، افاضه می‌شوند و در ردیف صور جسمانی و طبیعت منطبع در ماده قرار می‌گیرند. البته وجود این نفوس در نشآت قبل از طبیعت به صورت استقلالی نبوده است ولی چون حقیقت معلولات در مرتبه عللشان به نحو اشرف موجود است لذا این نفوس نیز دقیقاً به همین معنی قبل از حدوث موجود بوده‌اند. نه اینکه هر کدامش جدای از علّتش موجود باشد. صدرالمتالهین در تاویل احادیث مذکور درست از همین مبنا استفاده کرده است و ما جهت ثبوت این ادعّا عبارت خود ایشان را گزارش می‌کنیم: «... جواب این است که برای هر نوعی سه نحو از وجود ثابت است، عقلی و مثالی و مادی؛ و میان کینونت روحی و کینونت نفسی خیلی فرق است. زیرا اوّلی وجود عقلی کلی است که مرتبه وجود ارباب انواع (مُثُل الهیه) م. ب.. پس برای نوع انسان نیز این مرتبه از وجود ثابت است، اشرف و اکمل همه افراد، فرد مفارق عقلی است و عالم «ذُرّ» و «وجود ذرّی» که در اخبار وارد است، اشاره به آن نحو وجود است؛ ولی به این اعتبار ارواح‌اند نه نفوس؛ زیرا که نفسیّت نفس باعتبار تعلّق و مباشرت تدبیر ابدان جزئیّه است؛ یعنی نفس، اسم این مرتبه از تعلّق است و دوّمی یعنی کینونت نفسی وجود فرقی تعلّقی؛ منبع: بصائر الدرجات، ج۱، ص۸۷ · بحارالانوار، ج۵۴، ص۳۰۹ · علل الشرائع، ج۱، ص۸۴، ب ۸۹، حدیث ۹ · گوهر مراد، فصل ۶، ص۱۷۱ · الاسفار، ج۵، ص۲۰۲ · انوار جلیّه، ص۲۴۴ - ۲۴۵، تصحیح سیّدجلال‌الدین آشتیانی، چ دوم، انتشارات امیرکبیر، تهران ۱۳۷۱