نفقه زوجه: آرای فقها و دلیل‌های آنان

درباره مقدار لازم نفقه، آرای گوناگونی را در بین فقیهان، می‌توان یافت: اندازه خاص، نفقه واجب سازوار با حال زن و مرد، سازوار با شأن زن، سازوار با شأن زن و توان مالی مرد. سرانجام، شمار اندکی از فقیهان، مقدار نفقه را تنها در حدّ کفایت، لازم می‌دانند. در این مقاله به دلیل‌های گروه سوم (مبنای رأی موجود در قانون مدنی) و چهارم (نظر پیشنهادی) پرداخته می‌شود. این گروه با لفظ (عادة امثالها من اهل بلدها) میزان نفقه واجب را روشن کرده‌اند. ۲۱.۱. ۱ - دلیلها مهم ترین دلیل‌های این گروه عبارتند از: ۱. امر به معاشرت به معروف با زنان (عاشروهن بالمعروف) که لازمه آن این است که مرد باید سازوار با شأن زن، هزینه زندگی او را بپردازد. ۲. اضافه (رزق) و (کسوة) به (هن) در (رزقهن) و (کسوتهن) یا اضافه (سد عورت ) و (سد جوع) به ضمیر (ها) در (ستر عورت‌ها) و (سد جوعت‌ها) بیان می‌دارد که در پرداخت نفقه (طعام و پوشاک) می‌بایست شأن زن در نظر گرفته شود. ۲۱.۱. ۱ - دلیلها ۱. امر به امساک به معروف، معاشرت به معروف، آیه ۲۲۹ بقره:امساک به معروف، آیه ۲۳۱ بقره و ۲ طلاق:امسکوهن بمعروف، آیه ۱۹ نساء:عاشروهن بمعروف. ۲. آیه ۷ سوره طلاق : (لینفق ذوسعة من سعته و من قدر علیه رزقه فلینفق مما آتاه اللّه لایکلّف الله نفساً الاّ ما آتاها.) ۴. ۵. آیه ۲۳۳ سوره بقره : (وعلی المولودله رزقهن وکسوتهن بالمعروف لاتکلف نفس الا وسعها.) ۶. مقدار این نفقه سازوار با شأن زن و توان مرد است؛ چرا که معاشرت نیکو برای مردی که توان مالی دارد این است که در نفقه همسرش گسترش دهد، چه همسر او شأن بلندی داشته باشد و چه دارای شأن پایینی باشد. آیه:(لینفق ذوسعة من سعته) و نیز دلیل۶، ۷، ۸، ۹ بیانگر همین مطلب است. حال اگر برخلاف تلاش خویش، توان پرداخت نفقه سازوار با شأن همسر خود را نداشت، برابر با توان خود، هزینه زندگی را پرداخت خواهد کرد. آیه ۷ سوره طلاق نیز که می‌فرماید: (ومن قدر علیه رزقه فلینفق مما آتاه الله لایکلف الله نفساً الا ما آتاها.) و نیز آیه ۲۳۳ بقره که پس از بیان (وعلی المولود له رزقهن وکسوتهن بالمعروف) می‌فرماید: (لاتکلف نفس الا وسعها) البته روایات بیانگر این امر است که در این حال بر عهده مرد است که به هر حال پوشاک ، خوراک و مسکن همسر خود را گرچه به‌اندازه کفاف، برای او فراهم سازد و در غیر این صورت، برابر احکام زوج معسر عمل خواهد شد. دلیل ۶ نیز همین مطالب را به روشنی بیان می‌کند. در این روایت امام رضا (علیه‌السلام) در تفسیر (قوام) در آیه: (والذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواماً.) می‌فرماید: (القوام هو المعروف.) سپس در تفسیر معروف می‌فرماید: (علی الموسع قدره و علی المقتر قدره علی قدر عیاله و مؤنته التی هی صلاح له و لهم لایکلف الله نفساً الا ما آتاها.) این روایت، به روشنی بیان می‌کند، مرد موسر به میزان توانش باید هزینه زندگی همسر خود را برآورد. ولی مردی که از نظر مالی در فراخناست، سازوار با توان خود و نیز سازوار باوضع همسر خویش، باید نفقه را بپردازد. منبع: ج۶، ص۹ · ج۲، ص۱۶۶ · ج۱۹، ص۵۲۰ · (تحریرالاحکام)، ج۲، ص۴۷ · (ایضاح الفوائد)، ج۳، ص۲۶۹ · (لمعه)، ص۱۷۷، کتاب النکاح النظر الثانی فی النفقات · (شرح لمعه)، ج۵، ص۴۶۹ · (کفایة الاحکام)، ص۱۹۵ · (حدائق الناضره)، ج۲۵، ص۱۲۴ · (جواهر)، ج۳۱، ص۳۳۰ · (جواهر)، ج۳۱، ص۳۳۲. (اشاره به آیه ۲۳۳ سوره بقره و برخی روایات یاد شده در پی نوشت ۱۵) · ج۱۸، ص۱۳۵ · (الوسیله)، ج۱۸، ص۳۱۳ · (الجامع للشرایع)، ج۱۸، ص۵۷۷ · (کشف اللثام)، ج۲، ص۱۰۸، المطلب الثانی فی قدر الواجب من النفقه · (مبسوط)، ج۶، ص۳۰ · (وسائل الشیعه)، ج۱۵، ص۲۶۱ · (وسائل الشیعه)، ج۱۵، ص۲۴۹ · (وسائل)، ج۱۵، ص۲۴۹ · (وسائل) ج۱۵، ص۲۴۹