نفقه کودک: ترتیب وجوب نفقه

این مساله مورد اتفاق فقها است که با وجود پدر و تمکّن و قدرت وی بر انفاق، واجب است نفقه اولاد را بپردازد و در صورت فوت پدر یا عدم قدرت او، این تکلیف به‌عهده اجداد پدری است با رعایت الاقرب فالاقرب، و در صورت نبودن آنها‌، نفقه بر مادر واجب می‌شود و هرگاه مادر هم زنده نباشد یا قدرت بر انفاق نداشته باشد، بر اجداد و جدّات مادری با رعایت اقربیت واجب است. بسیاری از فقیهان به‌طور اجمالی به این مساله تصریح نموده‌اند. برای این‌که با وجود پدر و اجداد پدری، انفاق بر مادر واجب نیست، ادلّه‌ای ذکر شده که در ذیل عنوان «وجوب نفقه کودک بر والدین» به آن‌ها اشاره شد. توضیح این‌که در ذیل آیه مبارکه سوره طلاق ، خداوند اجرت شیر دادن به کودک را، بر پدر واجب نموده است، بدین‌ترتیب از این آیه استفاده می‌شود، دیگر مخارج او نیز بر پدر واجب است. به بیان دیگر کسانی که اجرت شیر دادن را با استناد به این آیه، بر پدر واجب می‌دانند، معتقدند مخارج دیگر کودک نیز بر او واجب است و قائل به تفصیل وجود ندارد، یعنی کسی معتقد نشده است که اجرت شیر دادن بر پدر واجب است و مخارج دیگر، با وجودِ پدر بر مادر واجب است. فرمود: به‌اندازه نفقه خود و فرزندت از اموال او بردار. «قٰالَ (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم): فیمٰا خُذیِ مایَکْفیِکَ وَوَلَدِکَ». چون جواب مطلق است و‌ آن حضرت تفصیل نداد که اگر تمکّن مالی داری نمی‌توانی از اموال همسرت برداری و در غیر این صورت منعی ندارد، معلوم می‌شود با وجود پدر و جدّ پدری، نفقه بر مادر واجب نیست. هم‌چنین مقتضای اصل برائت عدم وجوب نفقه بر مادر است. و دلیل وجوب انفاق بر اجداد پدری در صورت فوت پدر و یا فقر او، صحّت اطلاق پدر بر اجداد است. به تعبیری دیگر، در آیات و روایات، حکم وجوب انفاق به پدر تعلّق گرفته و با عبارات مختلف بیان شده است و اطلاق پدر بر جدّ پدری به نحو حقیقت و یا در خصوص نفقه صحیح است و در صورتی‌که اجداد، چند نفر باشند به حکم آیه ارث «وَاُولُوا اْلاَرْحامِ بَعْضُهُمْ اَوْلی‌ بِبَعْضٍ » با رعایت الاقرب فالاقرب بر آن‌ها واجب می‌شود. امّا دلیل وجوب انفاق بر مادر در صورت فقد پدر و اجداد پدری یا عدم قدرت آنها، اجماع و بعضی از روایات است. منبع: الخلاف، ج۵، ص۱۲۰ · وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۵۲۵، باب ۱۱ من ابواب النفقات، ح۳ · صحیح البخاری، ج۷، ص۶۵، باب ۶۹ من کتاب النفقات، ح۵۳۶۴ · الحدائق الناضرة، ج۲۵، ص۱۳۴ · انفال/سوره۸، آیه۷۵ · جواهر الکلام، ج۳۱، ص۳۸۱ · وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۵۲۶، باب ۱۱ من ابواب نفقات، ح۴