نقش آهنگ در تلاوت قرآن: موسیقی از دیدگاه فقاهت

اکـنـون بـبـیـنـیم : آیا موسیقی ذاتا حرام است. تا برای تجویز آن در موارد استثنایی (تلاوت قرآن، حـدی، (حدی : آوایی است که برای شتران سر می‌دهند.) جشنهای عروسی...) به دنبال مجوز خاص بوده باشیم یا اساسا حرام نمی‌باشد، مگر آنکه با عنوان لهو ، باطل که از عوامل انحرافی باشند، توام گردد. نـظری به دلائل مساله می‌افکنیم : در منابع مربوطه ابتدا به عنوان قول الزور برخورد می‌کنیم، که سه عنوان : لهو، لغو، باطل را به دنبال می‌کشد و این سه ،بجای تفسیر عنوان نخست مطرح شده‌اند. عناوین مطرح شده، گویای یک حقیقت می‌باشند و آن : پرداختن به امور بیهوده،تهی، بی‌مایه که جز سرگرمی بی‌حاصل و باز دارنده از مسائل جدی حیات، چیزدیگری در بر نخواهد داشت. ضمنا بـه کرامت و شرافت اصیل انسانی، لطمه وارد می‌کند، و مانع پیشرفت به سوی سعادت جاودانی می‌گردد. اینک تفصیل این اجمال : در پـاره‌ای از روایـات، قـول الزور (فاجتنبوا الرجس من الاوثان واجتنبوا قول الزور.) که در آیه شریفه، بعنوان یک امر لازم الاجتناب مطرح شده، به غنا - موسیقی تفسیر شده زور در لغت، به معنی : انحراف از واقعیت، و وارونه جلوه دادن، آمده. در‌ایـن روایات ، آمـده اسـت : یـکی از مصادیق و موارد انطباق، قول الزور مجالس غنا و طرب مـعـمـول در آن زمـان (دوران عـبـاسیان) می‌باشد، که بزرگترین عامل انحراف کننده به شمار می‌رود، و دولت مردان را از کار سیاست صحیح و اداره کشور باز می‌دارد. مـجالس غنا و طرب این چنینی، معمولا از انواع فحشا و منکرات برخوردار بوده ،نوازندگان زن و مرد و رامـشـگـران بی‌بند و بار، در آن شرکت می‌جسته، دربار عباسیان را به یک فضای آکنده از گناه و آلوده به فساد در می‌آورند. رجال دوره عباسی، با این شیوه ننگین، مسیر اسلام و مسلمین را منحرف، و آن را به نابودی مطلق سوق می‌دادند. شکی نیست، موسیقی‌ای که در این گونه مجالس نواخته می‌شد دارای محتوایی آموزنده یا دعوت بـه اخلاق فـاضـله یا بیان معارف عالیه اسلامی... نبوده، و جز دعوت به فساد اخلاقی و انحرافات جـنـسی چیز دیگری در بر نداشته است. این چنین موسیقی، قطعا محکوم به بطلان، و قول زور بشمار می‌رود. نتیجه اینکه : موسیقی، زیر پوشش عامل انحرافی و فساد، حرام و واجب الاجتناب است. در روایات دیگر، عنوان لهو الحدیث (و مـن الـنـاس من یشتری لهو الحدیث لیضل عن سبیل الله بغیر علم و یتخذها هزوا) ، یا اللغو (والذین لا یشهدون الزور، و اذا مروا باللغو مروا کراما) ، یا الباطل (و مـا خـلقنا السما والارض و ما بینهما لاعبین، لواردنا ان نتخذ لهوا لا تخذناه من لدنا ان کنا فـاعلین بل تقذف بالحق علی الباطل فید مغه فاذا هو زاهق. و لکم الویل مما تصفون) مطرح گردیده، که در آیات قرآنی، بعنوان نکوهش از آنها یاد شده. در این روایات بیشتر به این جهت توجه شده، که عناوین فوق، قابل انطباق بر موسیقی حرام است. البته هیچگونه تعبد و اعمال نظر توقیفی (بیان اصطلاح خاص) در کار نیست، بلکه فقط بیان صحت انطباق منظور م. ب.. ۵. ۱ - روایات در باب موسیقی برای نمونه روایات زیر را می‌آوریم : ۱- قـال الصادق (علیه‌السّلام): الغنا مجلس لا ینظر الله الی اهله و هو مما قال الله عزّوجلّ : و من الناس من یشتری لهو الحدیث لیضل عن سبیل الله: مـجـالسی که در آنها موسیقی نواخته می‌شود، هرگز مورد لطف و عنایت الهی قرار نمی‌گیرد و هـمـانـا مصداق آیه شریفه است، که می‌فرماید: پاره‌ای از مردم گفتارهای پوچ و گمراه کننده را انتخاب می‌کنند، تا موجب سرگرمی و عامل انحراف بوجود بیاورند. فقال : لاهل الحجاز (اوالعراق) فیه رای، و هو فی حیز الباطل واللهو، اما سمعت الله عزّوجلّ یقول : و اذا مرواباللغو مروا کراما. فـرمـود: مـردم حجاز - یـا عراق - را در آن نظری است. ولی هرچه باشد پیرامون لهو باطل قرار گـرفـتـه. آیـا نشنیده‌ای کلام خدا را - در وصف مومنین - آنجا که فرموده : هرگاه بر بیهوده‌ای گذر کننده با بزرگواری از آن گذشته، درنگ را جایز نمی‌شمرند. ۳- یونس بن عبدالرحمان گوید: سـالـت الـخـراسانی (یعنی الامام الرضا علیه السلام). عن الغنا و قلت : ان العباسی ذکرعنک انک تـرخص فی الغنا. فقال یا فلان ،اذا میز الله بین الحق و الباطل، فاین یکون الغنا. قال مع الباطل، فقال : قدحکمت ((۳۳)). یونس که از بزرگان صحابه است، این مطلب را نزد امام بازگو می‌کند. امام متغیر گـشـته، بعنوان زندیق از او یاد می‌کند، که در نقل خبر تحریف کرده و مقصود خبیث خویش را خواسته اثبات کند. آن شخص - طبق فطرت سلیم خود - گفت : با گروه باطل همساز است. امام فرمودند: تو خود داوری نمودی. آنـچـه از مـجـمـوع این روایات بدست می‌آید: حرمت موسیقی (غنا) در صورتی است که با یکی از عناوین فوق الذکر توام گردد. لـذا در تـمـامـی پرسشها و جوابهایی که داده شده، این نکته مورد توجه بوده و بعنوان استدلال به آیـات قرآنی، به علت حکم اشاره شده، و مساله انطباق عناوین محرمه بر مجالس غنای متداول در آن دوره تاکید گردیده است. و طـبـق قـاعـده اصـولی «تعلیق حکم بر وصف مشعر به علیت است» در هیچیک ازجوابها بطور مطلق، حکم به حرمت غنا نشده جز آنکه با انطباق با دیگر عناوین محرمه آن را حرام دانسته‌اند. مـثـلا: اگـر بـه صراحت گفته می‌شد: آری موسیقی حرام است، حرمت ذاتی آن مسلم بود. ولی بـطور دیگر فرموده‌اند. و در جواب پرسش آیا غنا حرام است. گفته‌اند: آیا نمی‌دانی که خداوند، لـهو را بیهوده و باطل شمرده. لذا اینگونه جواب، اشعاربه آن دارد، که فقط تحت این عنوان حرام خواهد بود لاغیر. و این که خواسته باشند اعمال تعبد کنند، و بگویند: غنا با آنکه لهو یا لغو یا باطل نیست، ولی ما آن را باطل می‌گیریم، کاملا خلاف ظاهر و بر خلاف قواعد اصول وفن محاوره است. ایشان درجواب فرمودند: لا باس مالم یـعـص به: اشکالی ندارد، مشروط بر آنکه با آن معصیتی انجام نشود - یعنی : وسیله اشاعه فحشا نگردد. ۵. ۲ - نـتـیـجه‌گیری نـتـیـجه اینکه : موسیقی، اگر وسیله‌ای برای آموزش معارف عالیه و یا آشنا کردن مردم به اخلاق اسلامی باشد، نه لهو است و نه لغو و نه باطل. لذا استعمال آهنگ درتلاوت قرآن مورد استثنایی بشمار نمی‌رود بلکه اصالة مشمول عنوان حرام نیست. و همچنین است استعمال آهنگهای زیبا و دلربا، در اشعار عرفانی، در بیان ارزشهای والای انسانی، که با این شیوه شیوا بیشتر و بهتر تاثیرپذیر خواهد بود. در پـایـان باید گفت : مگرنه آن است که آواز زیبا و آهنگ دلنواز، جزئی از مواهب طبیعت (مواهب الهی) بشمار می‌رود، و از زیباییهای جهان هستی محسوب می‌گردد، و انسانها را پیوسته، خوش و خـرم نـگاه می‌دارد، و به زندگی امیدوار می‌سازد. گو اینکه اگر با محتوایی بلند همساز گردد، ارزشها و فضیلت‌ها را گسترش می‌دهد. یک چنین پدیده‌ای با این ارزش فطری و عقلی، فطرة و عقلا نمی‌تواند شرعا حرام باشد. ما حکم به العقل حکم به الشرع. ‌ایـن یک ارزش است، یک زیبایی طبیعت است، یکی از طیبات است، که خداوند برای انسان ارزانی داشـته «قل من حرم زینة الله التی اخرج لعباده و الطیبات من الرزق قل هی للذین ءامنوا فی الحیوة الدنیا خالصة یوم القیامة» لـذا پـشـت بـنـد آن آمـده «انما حرم ربی الفواحش ما ظهر منها و ما بطن و الاثم و البغی بغیر الحق» پـس آنـچه از طیبات بشمار می‌رود، بحکم عقل و شرع، حلال، و آنچه فحشا و زشتی و ستم است، حرام. منبع: حج/سوره۲۲، آیه۳۰ · وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۲۲۵، باب ۹۹، رقم ۲ و ۳ و ۸ · ج۳، ص۳۶ · لقمان/سوره۳۱، آیه۶ · فرقان/سوره۲۵، آیه۷۲ · انبیا/سوره۲۱، آیه۱۶ - ۱۸ · وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۲۲۸، رقم ۱۶ · وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۲۲۹، رقم ۱۹ · وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۲۲۷، رقم ۱۳ · بحارالانوار، ج۷۶، ص۲۴۳ · قرب الاسناد، ص۱۲۱ · وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۸۵، رقم ۳ · اعراف/سوره۷، آیه۳۲