نقش احسان و رعایت مصلحت مقتول

اگر فرزندی به دستور پدر از مقررات راهنمایی و رانندگی تخطی نماید تا سریعتر به مکانی برسد یا اساساً قصد احسان در میان باشد به این معنا که به منظور کمک به شخص مورث یا رساندن او به محل درمانی و مانند آن اقدام به رانندگی نموده و باعث قتل او شود، تأثیری در موضوع ممنوعیت ارث دارد یا خیر؟ علت تردید این است که در فقه، فروعی مطرح شده و ممکن است با این بحث قابل تطبیق باشند. از جمله این که اگر شخص عاقلی مانند فرزند به دیگری مانند پدر دستور برداشتن زخم بدن خود را بدهد و بعد از برداشتن آن فوت نماید، مأمور پدر) از آمر فرزند ارث می برد ۲۸۵ اما اگر دیوانه یا صغیر چنین درخواستی را مطرح کنند ارث منتفی است. ۴۸۶ در بحث الحاق قتل شبه عمد به قتل خطا یا قتل عمد، برخی بین فعل مجاز و غیر مجاز تفاوت نهاده و در فرض مجاز بودن فعل تعلق ارت را جایز می دانند، بنابراین اگر پدری فرزند خ. ر. ب. قصد تأدیب تنبیه کند و در این کار اسراف نداشته باشد در صورت مرگ فرزند از او ارث می برد زیرا اقدام او جایز و به مصلحت فرزند بوده است. ۲۸۷ عدم ممنوعیت از ارث به دلیل رعایت مصلحت در موارد ۴۸۲ - قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام جلد ۳، ص ۳۴۷ مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة جلد ۸، ص ۵۷ ۴۸۳ - فالمنع فی الممسک أقوی مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، جلد ۸، ص ۷ إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد جلد ۴، ص ۱۸۲. ۴۸۴ - منظور هر فردی است که از مقتول ارث می برد. ۴۸۷- الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، جلد ۲، ص ۲۴۷ صاحب جواهر مخالف این نظر است و می گوید: أنه یستوی فی الخطأ السبب السائغ المؤدی إلی القتل ضرب الوالد الولد تأدیباً و بط ما به من جرح أو قرح للإصلاح، والممنوع ضرب غیر المستحق و جرحه، فیرث القاتل من الترکة فیهما، و یمنع من الدیة فی الثانی، و أما الأول ففی ثبوت الدیة فیه قولان، من الاذن فی الفعل فلا یتعقبه ضمان و من تحقق الموجب و إن انتفت المؤاخذة کما فی الخطأ المحض، وقد تخلف فی تأدیب الحاکم به دلیل، فلا یقاس علیه غیره، فیمنع منها کالممنوع علی الأظهر و عن السیوری التفصیل بین الممنوع و غیره، منع الإرث فی الأول و أثبته فی غیره کالمحکی عن ظاهر المعالم، و الأول أشبه جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، جلد ۳۹، ص ۴۰. دیگر نیز مورد توجه قرار دارد ۲۸۸ و ممکن است با بحث رانندگی به قصد احسان قابل مقایسه باشند. این مسأله در عمل دیده یا شنیده نشده و ممکن است دو استدلال برای آن ارایه داد: ۱ - احسان و کمک به مقتول در مقام رانندگی با قابل سرزنش بودن عمل مقصر، قابل جمع است و چون عمل شخص در هر حال تخطی از مقررات رانندگی است عدم ارث بردن منطقی میباشد؛ - ۲- بسیاری از حوادث رانندگی به نحوی است که هر شخص محتاطی نیز انجام میدهد و تحقیقات علمی این موضوع را مدلل میکند. اگر شخص در مقام احسان باشد و برای مثال پدر بیمار خود را فوراً به مراکز درمانی اعزام دارد و در مسیر رفتن حادثه ای رخ دهد محروم نمودن فرزند از ارث دیه با منطق ساده عرف و هدف راننده که در مقام کمک بوده و نیز حکمت ممنوعیت از ارث دیه سازگاری ندارد؛ به ویژه وقتی که شخص در مقام ضرورت است و به حکم قاعده الضرورات تبیح المحظورات می تواند از برخی مقررات نیز تخطی نماید. البته این در فرضی است که شرایط را رعایت نموده باشد و از حدود متعارف تعدی نکرده باشد. برای مثال اگر نیازی به عبور از چراغ قرمز نباشد و عبور نماید یا اگر با سرعت بسیار بالایی حرکت نماید که احتمال تحقق حادثه را فراهم می نماید. نمی تواند به قاعده احسان استناد کند. به نظر می رسد ب. ت. ب. اصل اولیه که عدم ممنوعیت از ارث است میتوان استدلال دوم را پذیرفت. در تمام مواردی که بحث ممنوعیت از ارث در میان است اگر غیر از قاتل وارثی برای مقتول باشد میرات به او می رسد و در غیر این صورت به بیت المال خواهد رسید.