نقش طبیعت در اخلاق: بهره گیری مادی

انسان نیاز‌هایی دارد که جز به وسیله طبیعت برطرف نمی‌گردد؛ برخی از نیاز‌های انسان به پدیده‌های مادّی به گونه‌ای است که با چشم‌پوشی از آنها قادر به ادامه حیات نیست؛ مانند: هوا ، آب، غذا، و احیانا‌ً لباس و مسکن. قرآن راجع به این رابطه مادّی سخن گفته و در برخی از آیات به صورت کلّی و در بعضی دیگر به منافع جزیی ـ که انسان از زمین و آسمان می‌برد ـ اشاره فرموده است، مثلاً: «هو الّذی خلق لکم ما فی الارض جمیعا...؛ او خدایی است که آنچه در زمین است (از موجودات) همه را برای شما آفرید‌ (تا آنها را به خدمت بگیرید و نیازهایتان را برطرف سازید)»، «والانعام خلقها لکم فیها دفء و منافع و منها تاکلون و لکم فیها جمال حین تریحون و حین تسرحون...؛ (خداوند) چهارپایان را برایتان بیافرید. در آنها برایتان چیزهایی است ( پشم ، کرک، پوست ) که شما را گرم و از سرما حفظ می‌کند. (و نیز) منافع دیگری در آنهاست (از گوشت ، شیر و... می‌خورید). و در آنها زینت و منظره نیکویی است؛ به هنگام برگشتن از چراگاه (در شب) و هنگام خروج آنها به چراگاه (در صبح)». انسان همان‌گونه که در چگونه ‌اندیشیدن و داشتن ‌اندیشه‌ای سالم باید تابع خدای متعالی باشد، در رفتار باید مطیع باشد. به همین جهت، این اصل اخلاقی در رابطه با پدیده‌های طبیعت، باید مورد توجّه هر فردی باشد که تنها بهره مادّی در مواردی خواهد بود که شارع مقدّس، آنها را تحت عنوان « حلال » قرار داده است. «و کلوا ممّا رزقکم الله حلالا طیبا و اتّقوا الله الّذی انتم به مؤمنون؛ از آنچه خدای متعال روزی شما کرده و حلال و طیّب است. بخورید و از خدایی که به او گرویده‌اید، بترسید». ۳. ۱ - انسان و بهره‌گیری از طبیعت فقیه دین ـ که بیانگر رفتار مکلّفین است ـ تمام موارد حلال و حرام را بیان فرموده و این، وظیفه هر مسلمانی است که با آموختن آنها از حرام اجتناب کند و از حلال خدا در جهت رضای خدا استفاده نماید. انسان در هر زمان و در حدّ توانایی‌اش از نعمتهای زمین و آسمانِ بهره‌مند می‌گردد. چه آن روزی که ابزار دستی‌اش سنگ نوک تیز بود و چه امروز که وسایل عظیم صنعتی به دست او ساخته می‌شود. و شکرگزاری به این است که از او غافل نباشیم و از اطاعتش خارج نشویم؛ همه نعمتها را از او بدانیم و آنها را در رضای او صرف کنیم. «یاایّها الّذین امنوا کلوا من طیّبات ما رزقناکم و اشکرو الله ان کنتم ایّاه تعبدون؛ ‌ای کسانی که گرویدید! از طیّبات آنچه به شما روزی دادیم بهره گیرید. و شکرگزار خدا باشید، اگر فقط او را می‌پرستید». آیه فوق بیانگر آن است که بهره‌برداری مادّی صرف از طبیعت، امری مذموم است. هر ذرّه‌ای از ذرّات این جهان در حال تسبیح خدای متعال است. و گویا چنین است که طبیعت با زبان حال می‌گوید: «مرا وسیله جهت سپاس حق قرار داده و آن چنان که من غافل از خالق و رب خود نیستیم، تو نیز غافل مباش، تا همگام من باشی؛ رابطه تو با من باید چنین باشد. و الاّ رابطه‌ای منفی و انحرافی خواهی داشت و آنچه در این رابطه نصیب تو شود، احیاناً همان لذّات زودگذر و عمری هدر رفته و حیاتی بیهوده و پوچ خواهد بود و من چنین حیات و حرکتی را نمی‌پذیرم. و اگر خواسته خدای بزرگ نبود که به تو مهلت داده است تا ادامه حیات دهی شاید روزی بر سر عقل آیی و توبه کنی...، یک لحظه تو را تحمّل نمی‌کردم و به حیات شهوی تو پایان می‌دادم.» آیا دقّت کرده‌ایم چند نفر از مردم جهان شکرگزار این همه نعمت خدادی هستند و از آنانی که شکرگزارند چند نفر مخلصند. راستی چه کم هستند آنان که سر بر آستان قدس او بسایند و سپاس او را بجای آورند. «و لقد مکّنّاکم فی الارض و جعلنا لکم فیها معایش قلیلا ما تشکرون؛ شما را در زمین محکم و استوار گردانیدیم (و به شما اقتدار دادیم) و در آن برای شما وسایل گذران زندگی قرار دادیم و چقدر کم شکرگزاری می‌کنید». ۳.۱. ۲ - استفاده صحیح و درست خداوند متعال معیشت ما را در زمین قرار داده که در واقع، زمین، جایگاهی جهت پرورش ما بوده و وظیفه اخلاقی انسانی ماست که از آن به خوبی استفاده می‌کنیم. استفاده صحیح و درست، بستگی به اطلاعات و آگاهی لازم از پدیده‌ها و نیز به نحوه توجیه زندگی دارد. بر اساس بینش توحیدی برای ما مسلّم است که باید زندگی عبادی در روی زمین داشته باشیم؛ به عبارت دیگر، زندگی می‌کنیم تا انسانیت را در خود، شکوفا سازیم؛ مانند گلی که در طبیعت می‌شکفد و فضای اطراف خود را عطرآگین کرده و سبب خرّمی و شادی دیگران می‌شود و با شکفتن خود، آیه علم، حکمت و قدرت خدا ـ در حدّ ظرفیّتش ـ می‌گردد. چنین برداشتی از زندگی، ما را بر آن خواهد داشت که تا از طبیعت به مقدار لازم جهت شکوفا شدن استفاده کنیم و بهره ببریم و با تمام وجود آیه قدرت، حکمت، تدبیر و علم او باشیم. بنابراین، هر چه اطلاعات ما از طبیعت بیشتر و آگهی ما به حیات انسانی و رابطه این حیات با طبیعت عالی‌تر باشد، نحوة بهره‌برداری ما از نعمتهای مادّی سالم‌تر و بهتر خواهد بود. فرهنگ احساس‌گرایی غرب و شرق، اطلاعات جالب و در سطح عالی از پدیده‌های طبیعت دارد و لذا غربیها در به استخدام گرفتن آنها جهت احتیاجات مادّی و نیازهای غریزی بسیار موفّق بوده‌اند؛ امّا عدم آگهی آنها از رابطه حیات انسانی با طبیعت و محصور ساختن زندگی در جهات مادّی موجب شده که استفادة درست و صحیح ـ که عقل و دین بیانگر آن است ـ نکنند. نمونه بارز بهره‌برداری غلط، بهره گیری‌هایی است که محرّک شهوات و به افراط کشاندن خواسته‌های حیوانی و نیز ساختن طعامها و مشروباتی که تخدیرکننده افکار و فعالیّتهای علمی و حقیقت‌یابی بشر است، م. ب.. علاوه بر این، نحوه استفادة آنها از طبیعت به گونه‌ای است که اگر ادامه یابد زمانی نخواهد گذشت که بشر، شاهد نابودی جنگلها، زمینهای زراعی، آلوده شدن بیش از حدّ محیطهای زیست، بیماریهای ناشی از هوای آلوده و مشروبات شیمایی و... خواهد بود. و اینک زمان چندانی از ظهور صنعت جدید نگذشته است که انسان، نگران آینده این کره خاکی است. ۳.۱. ۳ - توجه به حیات انسانی اخلاق انسانی حکم می‌کند که انسان در استفاده از طبیعت، توجّه به حیات انسانی داشته باشد. حیاتی که مادّی محض نیست و آرمانهای او محصور در مادّیت نمی‌شود و راحتی و لذت و رفاه در استفاده بی‌رویّه از پدیده‌های طبیعت و ایجاد تغییر در آنها جهت بهره‌برداری نیست. با توجّه به داشتن حیات پاکیزه و معقول، باید به صنعت و بکارگیری آن در فراورده‌های مادّی روی آورد وگرنه تنها حیات پاک انسانی را از انسان خواهد گرفت که زندگی مادّی را ناامن خواهد ساخت. چنانکه تجربه نشان می‌دهد و در حال حاضر شاهد آن هستیم، وجود صفا و سلامت و امنیت و رشد کمال معنوی تا حدودی بستگی به نحوه رابطه با طبیعت دارد. زیرا امکانات طبیعی و مادّی شرط لازم و زمینه ساز وصول به مقام انسانی است. این وابستگی ایجاب می‌کند که بهره‌گیری از طبیعت به وسیله دین و عقل، کنترل شود. این تنها ما نیستیم که باید از مادیّت جهت رشد معنویت استفاده کنیم و نیاز‌های مادّی را مرتفع سازیم بلکه نسلهای آینده نیز باید بهره لازم را از نعمتهای الهی در روی زمین ببرند. و شکی نیست که افراط در بهره‌برداری از منابع و معادن و جنگلها وضع را بر نسل آینده بسیار سخت خواهد کرد و طبیعتی آلوده از موادّ زاید اتمی و شیمیایی به آنها تحویل خواهد داد. ۳.۱. ۴ - تاثیر متقابل روح و بدن شکیّ نیست که روح و بدن تاثیر متقابل در یکدیگر دارند؛ همان گونه که معنویّت روح یا شقاوت آن بر اعمال و نحوه استفاده از طعامها و آشامدنیها اثر مثبت یا منفی می‌گذارند؛ برخی از غذاها در شکل و زیبایی، و برخی در ذکاوت و خوشخویی و بعضی در جهات دیگر اثرات مثبت دارند. بر شما باد به غذایی که از گوشت و حبوبات ترتیب داده می‌شود. زیرا موجب نشاط در عبادت است». رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) فرمود: «اسقوا نساءکم الحوامل الالبان فانّها تزید فی عقل الصّبیّ؛ به زنان حامله خودتان شیر بخورانید، زیرا باعث زیادی عقل در کودک می‌شود». علی (علیه‌السّلام) فرمود: «اطعموا المراة فی شهرها الّذی تلد فیه التّمر فان ولدها یکون حلیما نقیّا؛ در ماهی که زن در آن وضع حمل می‌کند، به او خرما بخورانید زیرا فرزند او بردبار و پرهیزکار خواهد شد». این سه مورد، نمونه‌هایی از روایاتی است که در مورد اثرات مثبت برخی خوراکیها و آشامیدنیها وارد شده است. و احیاناً علم پزشکی جدید نیز به ‌اندکی از آن آثار پی برده است. بعضی دیگر از خوردنیها و آشامیدنی‌ها هستند که احیاناً بر اخلاق و معنویت انسان اثر منفی می‌گذارند. از امام باقر (علیه‌السّلام) : « خون بدان جهت حرام شده که سبب قساوت قلب ، کمی مهربانی، رحمت و بخشش می‌شود». از امام رضا (علیه‌السّلام) : «خون مانند میته (مردار) حرام شده زیرا سبب... بداخلاقی، قساوت قلب و کمی در مهربانی و بخشش می‌شود». و نیز فرمودند: « خمر قساوت قلب را بجای می‌گذارد... و سبب دوری از خدا می‌شود». و نیز: «هر چیزی را که در آن ضرر ، تلف ، فساد وجود داشته، خداوند متعال حرام کرده است». از آن جا که اصل در رابطه با طبیعت، حاکمیت معنویت و رشد آن است، لازم است از طعام‌ها و آشامیدنی‌هایی استفاده کنیم که تاثیر مثبت بر روی اخلاق و صفات انسانی دارد. ۳.۱. ۵ - مقتنم‌شمردن شب و روز روزها و شبها از جمله پدیده‌های جهان مادّه هستند که انسان بیشترین بهره را از آنها می‌برد. گذشتِ روزها و شبها موجب افزایش سن انسان شده و آدمی را به مرگ نزدیک‌تر می‌کند. اوقاتی هستند که باید بیشترین بهره را از آنها گرفت، زیرا هر لحظه‌ای که روز یا شب می‌گذرد قابل برگشت نبوده و سرمایه‌ای است که در حقیقت آب می‌شود و از دستمان می‌رود. لذا داشتن رابطه سالم و عقلانی با روزها و شبها و گذراندن ساعات آنها با معنویّت، از جمله اخلاق انسانی است. خداوند شب را ساعات آرامش و روز را جهت تحصیل معاش قرار داده است، «و جعلنا اللّیل لباسا و جعلنا النهار معاشا؛ و شب را (براى شما) پوششى قرار دادیم• و روز را (برای) معاش (شما) نهادیم»، لحظات شب جهت خلوت با خدای متعال بهترین اوقات هستند. لذا به نبی گرامی اسلام (صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) خطاب شد: «یا ایّها المزّمّل• قم اللّیل الاّ قلیلا• نصفه اّو انقص منه قلیلا•او زد علیه ورتّل القران ترتیلا...؛ ‌ای رسولی که در جامه خفته‌ای! شب را به نماز قیام کن مگر ‌اندکی، که نصف باشد یا چیزی کمتر از نصف بیفزا و با توجّه کامل مشغول تلاوت قرآن باش...». رابطه ما با روزها و شبها هنگامی مثبت و دارای ارزش معنوی و الهی بوده و فضیلت شمرده خواهد شد که در آنها به اطاعت از خدای بزرگ بپردازیم و از مرتکب شدن امور حرام و گناهان دوری بجوییم. امام سجّاد (علیه‌السّلام) در دعای روز پنجشنبه می‌فرمایند: «و صلّ النبی محمّد واله و لا تفجعنی فیه و فی غیره من اللّیالی و الایام بارتکاب المحارم و اکتساب الماثم و ارزقنی خیره و خیر ما فیه و خیر ما بعده واصرف عنّی شرّه ما فیه و شرّ ما بعده...؛ ؛ بر پیامبر و آلش درود فرست و مرا در این روز (پنجشنبه) و غیر از آن شبها و روزها به ارتکاب حرامها و کسب گناهان دردمند مکن. و خیر آن را و خیر آنچه در آن است و خیر ما بعدش را به من روزی فرما و از بدی‌اش و بدی آنچه در آن است و بدی مابعدش را دور گردان...». به هر حال، برماست که اوقات روز و شب را مغتنم شمرده و از آنها به درستی استفاده کنیم؛ استفاده‌ای که بر علم و دانش ما و بر حسن خلق و معنویّت ما بیافزاید. منبع: بقره/سوره۲، آیه۲۹ · نحل/سوره۱۶، آیه۸-۵ · مائده/سوره۵، آیه۸۸ · بقره/سوره۲، آیه۱۷۲ · اعراف/سوره۷، آیه۱۰ · بحار الانوار، ج۶۳، ص۸۶ · بحار الانوار، ج۵۹، ص۲۹۴ · بحار الانوار، ج۶۳، ص۱۴۱ · بحار الانوار، ج۶۵، ص۱۶۴-۱۶۶ · بحار الانوار، ج۶۵، ص۱۶۵-۱۶۶ · بحار الانوار، ج۶۵، ص۱۶۶ · نبا/سوره۷۸، آیه۱۰-۱۱ · مزمل/سوره۷۳، آیه۴-۱ · قمی، عباس، مفاتیح الجنان