نقش عقل و حس در تصورات: خلاصه

۱. عقل‌گرایان غربی معتقدند که عقل یک سلسله از مفاهیم را بالفطره درک می‌کند که از جمله آنها می‌توان از مفاهیم فطری دکارت و مقولات کانت ‌یاد کرد. ۲. تجربه‌گرایان معتقدند که هیچ مفهوم عقلی بدون کمک گرفتن از تجربه امکان ندارد و بعضی از ایشان همه آنها را نیازمند به تجربه حسی می‌دانند. ۳. قائل شدن به وجود مفاهیم عقلی از آغاز وجود انسان یا پیدایش خود بخودی آنها در زمان خاصی خلاف وجدان است. ۴. با فرض فطری بودن مفاهیم عقلی نمی‌توان واقع‌نمایی آنها را اثبات کرد. ۵. اگر مفاهیم عقلی از تغییر شکل یافتن ادراکات حسی حاصل می‌شد می‌بایستی خود آن ادراکات بعد از تبدیل شدن باقی نمانند. ۶. تبدیل یافتن ادراک حسی به ادراک عقلی در مورد معقولات ثانیه معنی ندارد. ۷. ادراکات حسی را حتی به عنوان فراهم کننده زمینه برای مفاهیم عقلی در همه موارد نمی‌توان پذیرفت زیرا در ازاء همه مفاهیم عقلی ادراک حسی وجود ندارد. ۸. برای پیدایش مفاهیم ماهوی که مصداق محسوسی نداشته باشند وجود ادراک حسی سابق شرط لازم است و از این روی فاقد هر حسی نمی‌تواند مفاهیم کلی مربوط به آنرا درک کند به خلاف ماهیات مجرد و معقولات ثانیه. ۹. نخستین مفاهیم فلسفی از مقایسه معلومات حضوری با یکدیگر و در نظر گرفتن رابطه وجودی آنها با یکدیگر انتزاع می‌شوند و در مرحله بعد خود مفاهیم نقش میانجی را ایفاء می‌کنند. ۱۰. نتیجه آنکه حس تنها نقش فراهم کننده شرط لازم برای پیدایش یک دسته از مفاهیم ماهوی را ایفاء می‌کند و بس.