دکترین
نقش قرآن در تفسیر: پذیرش یا رد روایتهای ناظر به مفاد آیه
ولی قبل از بهرهگیری از اینگونه روایتها، باید درباره درستی یا واقعنما بودن آنها بحث کرد و ملاکهای مختلفی را که عالمان اسلامی برای محک زدن روایتها و تشخیص صحیح از سقیم توصیه کردهاند، به کار گرفت؛ گاهی روایت یادشده، با سیاق آیهها ناهماهنگ و بلکه معارضاند و گاه همسو و مؤیدند؛ بنابراین ب. ت. ب. قرینه بودن سیاق، میتوان روایت را براساس آن پذیرفت یا نفی کرد، مگر آنکه وجود سیاق معتبر قطعی نباشد یا ب. ت. ب. بیان روایت در وجود آن تردید حاصل شود؛ به نمونههای زیر بنگرید: ۶.
۱ - نمونه اول «... تلک الجنة التی نورث من عبادنا من کان تقیا • وما نتنزل الا بامر ربک له ما بین ایدینا وما خلفنا وما بین ذلک وما کان ربک نسیا • رب السماوات والارض وما بینهما فاعبده واصطبر لعبادته هل تعلم له سمیا • ویقول الانسان ائذا ما مت لسوف اخرج حیا»؛ «... آن، همان بهشتی است که ما به بندگان باتقوای خود به ارث میدهیم و ما جز به فرمان پروردگارت فرود نمیآییم. برای اوست آنچه پیش روی ماست و آنچه پشت سر ما و آنچه میان آنهاست و پروردگار تو فراموشکار نیست.
پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان آنهاست؛ پس او را عبادت کن و در عبادتش شکیبایی کن. آیا همنامی برای او سراغ داری؟ و انسان میگوید: آیا آنگاه که مردم، قطعاً (از زمین) زنده بیرون آورده میشوم؟». دو آیه ۶۴ و ۶۵ جملههای معترضهای هستند در میان مجموعهای از آیات که از نظر سیاق با یکدیگر متفاوتاند. به همین دلیل، مفسران در بیان ارتباط آن دو با دیگر آیات، سخنان مختلفی گفتهاند. برخی عبارت «قال جبرئیل» (جبرئیل گفت) را در تقدیر گرفتهاند.
گروهی گفتهاند: این دو آیه به کلام جبرئیل که در صدر سوره است (همانا من فرستاده خداوند توام...) مربوط است، و برخی آن را سخن متقیان به هنگام ورود به بهشت میدانند. روشن است که هیچیک از نظریات یادشده دلیلی ندارد. الایة»؛ «از ابنعباس نقل شده که پیامبر خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) چنان دید که جبرئیل تأخیر کرده. از او در این باره پرسید: جبرئیل پاسخ او را به وحی الهی چنین گفت: ما جز به فرمان پروردگارت فرود نمیآییم». ۶.
۲ - نمونه دوم «والذی جاء بالصدق وصدق به اولئک هم المتقون»؛ «آنکه راستی (دین) را آورد و آن را تصدیق کرد. آنان پرهیزکاراناند». در اینکه مراد از «و الذی جاء بالصدق و صدق به...» کیست، روایات مختلفی وارد شده است: در مجمع البیان روایتی نقل شده که «الذی جاء بالصدق...» را پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و «صدق به» را علی بن ابیطالب (علیهالسلام) میداند. در روایتی دیگر «الذی جاء بالصدق...» را جبرئیل و «صدق به» را پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) میداند.
(عن السدی فی قوله و «الذی جاء بالصدق» قال هو جبرئیل و صدق به قال النبی (صلیاللهعلیهوآلهوسلم)»؛ «از سدی درباره آیه آنکه راستی را آورد.» نقل است که گفت: او جبرئیل است و درباره کسی که آن را تصدیق کرد گفت: او پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) است»). زیرا در پایان آیه چنین آمده است: «... اولئک هم المتقون»؛ «آنان پرهیزکاراناند» و مراد روایت، آن است که پیامبر و امیرالمؤمنین نیز مشمول آیه ـ بلکه بزرگترین مصداقهای آن ـ هستند.
و روایت دیگر را از باب تطبیق میداند؛ یعنی راوی آیه را بر آنان تطبیق نموده است؛ جز اینکه سیاق آیه شریفه با روایت یادشده ناسازگار است؛ زیرا آیههای قبل و بعد، همه در وصف پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) و مؤمنان و مخالفان است و سخنی از جبرئیل نیامده است. علاوه بر این، نمیتوان آیه را معترضه دانست، تا سیاق جدایی برای آن در نظر آوریم. سه آیه قبل خطاب به پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) است: ۶.
۳ - نمونه سوم «انک میت وانهم میتون ثم انکم یوم القیامة عند ربکم تختصمون فمن اظلم ممن کذب علی الله وکذب بالصدق اذ جاءه الیس فی جهنم مثوی للکافرین»؛ «قطعاً تو خواهی مرد و آنان (نیز) خواهند مرد؛ سپس شما روز قیامت پیش پروردگارتان مجادله خواهید کرد. پس کیست ستمگرتر از آن کس که بر خدا دروغ بست و (سخن) راست را چون به سوی او آمد، دروغ پنداشت؟ آیا جای کافران در جهنم نیست؟» و بعد از آیه مورد بحث نیز چنین آمده است: «لهم ما یشاءون عند ربهم ذلک جزاء المحسنین»؛ «برای آنان هرچه بخواهند پیش پروردگارشان خواهد بود این است پاداش نیکوکاران.» بنابراین ب. ت. ب. سیاق آیههای یادشده، روایتی که «الذی جاء به» را جبرئیل میداند، قابل پذیرش نیست. ۶.
۴ - نمونه چهارم «وما جعلنا لبشر من قبلک الخلد افان مت فهم الخالدون»؛ «و ما قبل از تو هیچ انسانی را جاوید نکردیم. آیا اگر تو بمیری آنان جاودانهاند». «درالمنثور از ابنجریح روایت کرده که گفت: «چون جبرئیل خبر مرگ پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) را به وی داد، حضرت فرمود: خدایا! پس چه کسی برای امتم خواهد بود (و آنان را هدایت خواهد کرد)، (پس این) آیه نازل شد؛ اما توجه به آیههای قبل و بعد، نکته دیگری ـ جز آنچه در فوق گفته شد ـ را میرساند؛ زیرا سیاق آیهها در اینجا سیاق عتاب و درشتگویی با کافران است، که پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) را مانع زندگی خود میدانستند و به هم وعده میدادند که وی خواهد مرد.
خداوند در پاسخ آنان خطاب به حضرت فرمود: چنین نیست که اگر تو بمیری آنان جاویدان باشند. بنابراین روایت یادشده مخدوش است و نباید در فهم آیه از آن استفاده کرد. ۶.
۵ - نمونه پنجم «فرح المخلفون بمقعدهم خلاف رسول الله... فان رجعک الله الی طائفة منهم فاستاذنوک للخروج فقل لن تخرجوا معی ابدا ولن تقاتلوا معی عدوا انکم رضیتم بالقعود اول مرة فاقعدوا مع الخالفین ولا تصل علی احد منهم مات ابدا ولا تقم علی قبره انهم کفروا بالله ورسوله وماتوا وهم فاسقون»؛ «بر جای ماندگان به نشستن خود (در خانه) پس از رسول خدا شادمان شدند... پس اگر خداوند تو را به سوی گروهی از آنان باز گرداند و اجازه بیرون آمدن برای جهاد از تو خواستند، به آنان بگو: هرگز در کنار من بیرون نمیآیید و هرگز با من با هیچ دشمنی نبرد نخواهید کرد.
همانا شما در ابتدا به ترک جهاد راضی شدید؛ پس با بازنشستگان (از جهاد) بمانید و بر جنازه هیچیک از آنان هرگز نماز مگزار و بر سر قبر او نایست. بهراستی که آنان به خدا و پیامبرش کافر شدند و در حال فسق مردند». ایشان پذیرفتند و نماز خواندند و دعا نمودند و بعد از آن، آیه «و لا تصل علی احد» نازل شد. در حالی که آیات فوق زمانی نازل شده که پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) هنوز از سفر تبوک باز نگشته بودند. جمله «فان رجعک الله الی طائفة منهم» به روشنی بر این معنا دلالت دارد و سیاق آیههای مورد بحث یکی است. ب. ت. ب. این نکات، هیچیک از روایات واردشده در این باره قابل استناد نیست.
منبع: مریم/سوره۱۹، آیه۶۳-۶۶ · ج۵، ص۵۳۰ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۴، ص۸۱ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۴، ص۸۵ · زمر/سوره۳۹، آیه۳۳ · تفسیر مجمع البیان، ج۸، ص۴۰۰ · ج۷، ص۲۲۸ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۷، ص۲۶۴ · زمر/سوره۳۹، آیه۳۰-۳۲ · زمر/سوره۳۹، آیه۳۴ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۳۴ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۴، ص۲۹۲ · توبه/سوره۹، آیه۸۱-۸۴ · ج۴، ص۲۵۸ · تفسیر عیاشی، ج۲، ص۱۰۱ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج۹، ص۳۶۷
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
