نماز جمعه: شرایط نماز جمعه

شرایط برگزاری نماز جمعه به شرح ذیل است: ۳. ۱ - حضور امام یا نایب خاص او آیا وجوب نماز جمعه، به اقامه آن توسط امام (علیه‌السّلام) یا نایب خاص او در اقامه نماز جمعه، مشروط است و با عدم حضور امام (علیه‌السّلام) و یا نایب خاص وی، واجب نخواهد بود یا مشروط به آن نمی‌باشد؟ مسئله محل اختلاف است. جمعی بر شرط بودن حضور امام (علیه‌السّلام) یا نایب خاص وی ادعای اجماع کرده‌اند؛ بلکه برخی آن را از ضروریات فقه بر شمرده‌اند. برخی گفته‌اند: نقل اجماع بر نفی وجوب عینی نماز جمعه در عصر غیبت، متواتر ، بلکه فوق تواتر است. بعضی، حضور امام (علیه‌السّلام) یا نایب خاص وی را شرط صحت و مشروعیت نماز جمعه دانسته‌اند. بنابراین، اقامه نماز جمعه بدون حضور ایشان باطل و حرام خواهد بود؛ لیکن برخی حضور امام (علیه‌السّلام) یا نایب خاص وی را نه شرط صحت و نه شرط وجوب عینی دانسته و قائل به وجوب عینی نماز جمعه مطلقا، حتی در عصر غیبت شده‌اند؛ لیکن بنابر مشهور، نماز جمعه در عصر غیبت، واجب تخییری است و مکلف در روز جمعه مخیر است نماز ظهر به جا آورد یا نماز جمعه، و با گزاردن یکی، دیگری ساقط می‌گردد. از وجوب تخییری نماز جمعه، به جواز یا استحباب آن در عصر غیبت نیز تعبیر شده است. برخی وجوب تخییری را به حضور فقیه جامع شرایط و اقامه نماز جمعه توسط وی مشروط کرده‌اند. در اینکه مقصود از وجوب تخییری نماز جمعه، تخییر در اجتماع و برپایی نماز جمعه، و به جا آوردن نماز ظهر است، یا تخییر در حضور یافتن در نماز جمعه در صورت برپایی آن، و گزاردن نماز ظهر، مسئله محل اختلاف م. ب.. بنابر قول نخست، اجتماع و اقامه نماز جمعه مستحب است؛ لیکن در صورت اقامه، حضور واجب خواهد بود؛ چنان که برخی گفته‌اند: لیکن بنابر قول دوم، حضور در نماز جمعه پس از برپایی آن واجب نخواهد بود. ۳. ۲ - حضور حداقل پنج نفر نماز جمعه با کمتر از پنج نفر (که یکی از آنان امام است) منعقد نمی‌شود؛ چنان‌که حضور بیش از هفت نفر، شرط وجوب عینی آن (در صورت واجب عینی بودن آن) نخواهد بود؛ لیکن در اینکه حضور تعداد هفت نفر با امام، شرط وجوب عینی نماز جمعه است و با اجتماع کمتر از آن نماز جمعه واجب نخواهد بود، یا اینکه اجتماع پنج نفر در وجوب عینی نماز جمعه کفایت می‌کند، مسئله اختلافی است. اکثر؛ بلکه مشهور، قول دوم را برگزیده‌اند. عدد معتبر در نماز جمعه، شرط ابتدایی است. بنابراین، چنانچه بعد از گفتن تکبیرة الاحرام ، عدد از نصاب بیافتد، نماز جمعه ادامه می‌یابد؛ اما اگر قبل از دخول در نماز، حتی در اثنای خطبه کم شود، جمعه ساقط می‌گردد، مگر آنکه قبل از آغاز نماز باز گردند یا افرادی دیگر جایگزین شوند. ۳. ۳ - خواندن دو خطبه شرط صحت نماز جمعه خواندن دو خطبه است؛ چه اینکه دو خطبه جایگزین دو رکعت از چهار رکعت نماز ظهر است. ۳.۳. ۱ - وقت خطبه در وقت خطبه سه دیدگاه وجود دارد: ۱. بعد از زوال (اذان ظهر) و نه قبل از آن. این قول اشهر، بلکه منسوب به مشهور است. ۲. جواز خواندن آن قبل از زوال. برخی بر این قول ادعای اجماع کرده‌اند. ۳. وجوب خواندن آن قبل از زوال. ۳.۳. ۲ - شرایط و واجبات خطبه ۱. خواندن دو خطبه قبل از نماز بنابر مشهور، در غیر این صورت، نماز باطل است. برخی قدما خواندن خطبه بعد از نماز را شرط صحت آن دانسته‌اند. ۲. خواندن خطبه در حال ایستاده. ۳. فاصله‌ انداختن بین دو خطبه به نشستن، بنابر مشهور، بنابر قول برخی، آرامش و سکون بدن در حال نشستن واجب است. و به گفته برخی، خطیب در حال نشسته نباید سخن بگوید. سزاوار است امام به‌ اندازه خواندن سوره اخلاص نشستن را طول دهد. ۴. بلند کردن صدا هنگام ایراد خطبه به‌اندازه‌ای که عدد معتبر در نماز جمعه یا بیشتر آن را بشنوند. ۵. طهارت . برخی طهارت داشتن امام هنگام ایراد خطبه را شرط صحت نماز جمعه دانسته‌اند. در مقابل، جمعی آن را شرط ندانسته؛ بلکه مستحب دانسته‌اند. هر دو شرط است یا تنها طهارت از حدث شرط می‌باشد؟ مسئله محل اختلاف است. برخی طهارت از هر دو را شرط دانسته‌اند. ۶. یکی بودن خطیب و امام بنابر قولی. اینکه یکی بودن خطیب و امام جمعه شرط است یا نه، اختلاف م. ب.. اشهر قول نخست است. برخی به جواز تعدد آن دو قایل شده‌اند. ۳.۳. ۳ - کیفیت خطبه خطبه باید مشتمل بر حمد خدای تعالی ، صلوات بر محمد و آل محمد (علیهم‌السّلام)، موعظه و قرائت سوره‌ای کوتاه باشد. برخی گفته‌اند: حمد باید به صورت الحمدلله باشد و بر آن ادعای اجماع کرده‌اند. بعضی الحمد للرحمن یا الحمد لربّ العالمین را نیز کافی دانسته‌اند. بنابر قول اکثر، صلوات و موعظه در هر دو خطبه واجب است؛ بلکه بر آن ادعای اجماع شده است. بنابر مشهور، قرائت سوره‌ای کوتاه در هر دو خطبه واجب است. برخی قرائت یک آیه دارای معنای تام را کافی دانسته‌اند. این قول به اکثر متاخران نسبت داده شده است. صلوات بر امامان (علیهم‌السّلام)، بلکه ذکر نام آنان به تفصیل و نیز شهادت به توحید و رسالت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و دعا و استغفار برای مؤمنان و مسلمانان در خطبه مستحب است. ترتیب بین اجزای خطبه؛ بدین‌گونه: ابتدا حمد، سپس صلوات و پس از آن، موعظه و در پایان قرائت قرآن ، بنابر قول منسوب به مشهور واجب است. آیا خطبه باید به عربی خوانده شود یا لزومی ندارد؟ مسئله محل اختلاف است. قول نخست به اکثر، و مشهور نسبت داده شده است. برخی بین اجزای خطبه تفصیل داده و گفته‌اند: در موعظه، عربی بودن شرط نیست؛ لیکن در حمد و صلوات شرط است. برخی دیگر در هیچ یک از اجزای خطبه عربی بودن را شرط ندانسته‌اند. ۳.۳. ۴ - گوش دادن به خطبه در وجوب استماع خطبه بر نمازگزاران جمعه اختلاف است. اکثر؛ بلکه مشهور قایل به وجوب و جمعی قایل به استحباب آن شده‌اند. علاوه بر وجوب گوش دادن به خطبه، سخن گفتن در اثنای خطبه نیز بنابر مشهور حرام است. جمعی تکلم ب. غ. خطبه را بر خطیب حرام دانسته‌اند. بعضی حرمت تکلم را حتی به کسانی که خطبه را نمی‌شنوند تعمیم داده‌اند؛ لیکن جمعی تکلم را مطلقاً مکروه دانسته‌اند. ۳. ۴ - جماعت نماز جمعه از شرایط صحت نماز جمعه، اقامه آن به جماعت است. این شرط، ابتدایی است. بنابراین، چنانچه بعد از گفتن تکبیرة الاحرام بعض حاضران متفرق شوند و باقی مانده از عدد معتبر در نماز جمعه کمتر شود، نماز جمعه صحیح خواهد بود. ۳. ۵ - وحدت نماز جمعه شرط صحت نماز جمعه عدم اقامه نماز جمعه دیگر در کمتر از سه میل (یک فرسخ معادل پنج تا پنج و نیم کیلومتر) است، و در صورت اقامه دو نماز جمعه در محدوده کمتر از مسافت یاد شده، نماز جمعه دوم که بعد از اولی آغاز شده باطل و در صورت هم زمان بودن در شروع ( تکبیرة الاحرام )، هر دو باطل است. ۳. ۶ - وقت نماز جمعه آغاز وقت نماز جمعه زوال آفتاب است؛ لیکن از آنجا که دو خطبه جایگزین دو رکعت نماز ظهر است، در آغاز وقت آن (چنان‌که گذشت) اختلاف است. بنابر قول اکثر، بلکه مشهور، پایان وقت نماز زمانی است که سایه شاخص به‌اندازه خود شاخص گردد. برخی وقت نماز جمعه را از حیث فضیلت و اجزاء، همانند وقت نماز ظهر دانسته‌اند. چنانچه در اثنای نماز جمعه وقت آن پایان یابد، واجب است نماز را به عنوان جمعه تمام کند؛ لیکن در اینکه وقوع تکبیرة الاحرام نماز در وقت، در اتمام آن به عنوان جمعه کافی است؛ هرچند بقیه اجزای نماز در خارج وقت واقع شود، چنان‌که برخی قایل شده‌اند؛ یا اینکه شرط است یک رکعت را در وقت درک کند، مسئله محل اختلاف است. قول دوم به مشهور نسبت داده شده است. نماز جمعه با فوت وقت آن، فوت می‌شود و قضا ندارد و به جای آن نماز ظهر خوانده می‌شود. اشتراط وقت در خطبه برای خصوص امام است. بنابراین اگر ماموم خطبه نماز را درک نکند و از نماز نیز تنها یک رکعت آن را درک کند؛ بدین‌معنا که قبل از تکبیر رکوع، بلکه بنابر مشهور در حال رکوع رکعت دوم امام اقتدا نماید، نماز جمعه را درک کرده است. با یقین به وسعت وقت برای به‌جا آوردن اقل واجب از دو خطبه و نماز، نماز جمعه (در صورت وجوب آن) واجب است. در غیر این صورت، وقت نماز جمعه فوت شده است و نماز ظهر گزارده می‌شود. آیا ظن به عدم وسعت وقت، ملحق به یقین می‌شود یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. برخی قایل به الحاق و برخی دیگر قایل به عدم الحاق شده‌اند. بعضی در فرض یقین به وسعت وقت برای ایراد خطبه و به جا آوردن یک رکعت نماز، اقامه نماز جمعه را واجب دانسته‌اند؛ لیکن بعضی دیگر آن را کافی ندانسته‌اند. شرط بودن وسعت وقت برای ادراک دو خطبه و دو رکعت به مشهور نسبت داده شده است. منبع: کتاب السرائر، ج۱، ص۳۰۲-۳۰۳ · جواهر الکلام، ج۱۱، ص۱۵۱ · مصابیح الظلام، ج۲، ص۴۴ · ج۱، ص۲۷۲ · رسائل، ج۱، ص۱۷۴ · تذکرة الفقهاء، ج۴، ص۲۷ · جامع المقاصد، ج۲، ص۳۷۵-۳۷۹ · ج۱، ص۲۳۱ · المقاصد العلیة، ص۳۶۱ · جامع المقاصد، ج۲، ص۳۸۳ · المعتبر، ج۲، ص۲۸۱ · روض الجنان، ج۲، ص۲۹۷ · شیخ طوسی، النهایة، ص۱۰۳ · مستند الشیعة، ج۶، ص۶۳–۶۴ · غنیة النزوع، ص۹۰ · تذکرة الفقهاء، ج۴، ص۶۸ · ذکری الشیعة، ج۴، ص۱۳۶ · ج۱، ص۶۲۰ · ج۱، ص۶۲۰–۶۲۱ · الوسیلة، ص۱۰۴ · روض الجنان، ج۲، ص۲۹۸ · شیخ صدوق، الهدایة، ص۳۴ · ج۱، ص۶۱۵ · مدارک الاحکام، ج۴، ص۳۹ · تذکرة الفقهاء، ج۴، ص۷۱ · جامع المقاصد، ج۲، ص۳۹۸-۳۹۹ · معتصم الشیعة، ج۱، ص۱۱۶ · تذکرة الفقهاء، ج۴، ص۷۴ · ج۱، ص۱۴۷ · کتاب السرائر، ج۱، ص۲۹۱ · منتهی المطلب، ج۵، ص۴۰۲-۴۰۳ · الحدائق الناضرة، ج۱۰، ص۸۵ · نهایة الاحکام، ج۲، ص۱۸ · تذکرة الفقهاء، ج۴، ص۶۳ · نهایة الاحکام، ج۲، ص۳۳ · کشف اللثام، ج۴، ص۲۴۷ · ج۱، ص۶۱۶-۶۱۷ · المعتبر، ج۲، ص۲۸۴ · المختصر النافع، ص۳۵ · جواهر الکلام، ج۱۱، ص۲۱۱ · رسائل المحقق الکرکی، ج۱، ص۱۳۰ · جامع المقاصد، ج۲، ص۳۹۵ · جواهر الکلام، ج۱۱، ص۲۱۵–۲۱۶ · ذکری الشیعة، ج۴، ص۱۳۷-۱۳۸ · مدارک الاحکام، ج۴، ص۳۵ · ذخیرة المعاد، ج۲، ص۳۰۰ · جواهر الکلام، ج۱۱، ص۲۱۶-۲۱۷ · مستند الشیعة، ج۶، ص۶۹ · مدارک الاحکام، ج۴، ص۶۳ · ذکری الشیعة، ج۴، ص۱۴۰ · ج۱، ص۱۴۸ · کنز الفوائد، ج۱، ص۱۲۲ · الروضة البهیة، ج۱، ص۶۶۱ · جامع المقاصد، ج۲، ص۴۰۵-۴۰۶ · ج۱، ص۶۲۸-۶۲۹ · مدارک الاحکام، ج۴، ص۴۵ · تذکرة الفقهاء، ج۴، ص۸ · المعتبر، ج۲، ص۲۷۵ · الالفیة و النفلیة، ص۷۳ · الدروس الشرعیة، ج۱، ص۱۸۸ · نهایة الاحکام، ج۲، ص۱۱ · تحریر الاحکام، ج۱، ص۲۷۴-۲۷۵ · جواهر الکلام، ج۱۱، ص۱۴۲-۱۴۳ · جواهر الکلام، ج۱۱، ص۱۴۶-۱۵۰ · شرائع الاسلام، ج۱، ص۷۳ · جواهر الکلام، ج۱۱، ص۱۴۵ · البیان، ص۱۰۲ · تذکرة الفقهاء، ج۴، ص۱۱-۱۲