نهضت تنباکو: نقش مرجعیت

چنانکه ناصرالدین شاه روزی در حرمخانه خود دید زن‌هایش به کنیزان خود امر می‌کردند که آنها را در هاون نهاده و بشکنند! وی گفت: شما را چه می‌شود که این طور می‌کنید؟ یکی از زن‌ها گفت: آن کس که ما را به تو حلال کرده، قلیان را به ما حرام کرده! ۳. ۱ - عوامل قیام بعضی از محققین عقیده دارند که رهبریت این قیام در دست تجار بوده. در این تردیدی نیست که تجار یک پای قضیه قیام تنباکو بودند، آن هم یک پای عمده‌اش، لیکن ماهیت و هویت حرفه‌ای و فرهنگی تجار که بیشتر از منافع شخصی و یا گروهی آنان مایه می‌گرفت، هرگز کارآیی راه اندازی قیامی را در جامعه نداشت. علمای شیعه بودند که با احاطه‌شان بر فقه ، در قبال بسیاری از جریانات جامعه اعلام موضع می‌نمودند. و سرانجام شاه و امین السلطان از بیم شورش مردم و اعلام جهاد عمومی توسط علماء، امتیازا این قرارداد را در شانزدهم جمادی الاول سال ۱۳۰۹ق لغو کردند. علمای دین در این پیروزی نقش تعیین‌ کننده و انکارناپذیر داشتند. این نکته‌ای است که حتی از دید درباریانی که در همان روزها به ثبت و ضبط وقایع نهضت پرداخته‌اند، دور نمانده است. همین نارضایی مردم را بدان‌جا رهنمون شد که امیدوار شوند با پیروی از ملایان برای ظلم و جوری که بی‌گمان بر آنان می‌رود، درمانی پیدا خواهد شد.» منبع: معارف الرجال، ص۲۳۸- ۲۳۳، قم، ایران، منشورات مکتبة آیة العظمی المرعشی النجفی، مطبعة الولایه، الجزء الثانی، ۱۴۰۵ ق · قیام تنباکو، ص۱۶۱ · تاریخ ده هزار ساله ایران، ص۱۱۸ · قیام تنباکو، ص۱۴۴ · سه سال در دربار ایران، ج۱، ص۲۰۶، ترجمۀ عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۲۵ش · تحریم تنباکو در ایران، ج۱، ص۱۳۰، ترجمۀ شاهرخ قائم مقامی، تهران، ۱۳۵۸ش