نواب خاص: وظایف نایبان خاص

برخی فعالیت‌های نایبان خاص بدین قرار بود: ۲. ۱ - برطرف کردن تردید شیعیان برطرف کردن تردید شیعیان درباره حضرت مهدی (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) یکی از وظایف نایبان خاص است: ولادت آخرین ذخیرۀ الهی به صورت پنهانی صورت گرفت و جز اندکی از شیعیان، آن حضرت را در دوران پدر بزرگوارش ندیده بودند و تردیدهایی میان شیعیان پدید آمده بود؛ ازاین‌رو، یکی از مسئولیت‌های مهم و حساس نواب خاص، از میان بردن تردیدهای موجود دربارۀ حضرت مهدی (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) بود. این تلاش‌ها، بیشتر در دوران نایبان اول و دوم انجام شد؛ ولی در مواقع مورد نیاز در دورۀ دیگر نواب نیز بدان توجه می‌شد. از آن‌جا که این مسأله، بسیار مهم و حساس بود، افزون بر ارائۀ کراماتی از طرف نایبان خاص، خود حضرت در موارد لازم، با صدور توقیعاتی این امر را بر ایشان آسان می‌کرد. میان توقیعاتی که اکنون از آن حضرت در دست است، تعدادی دربارۀ همین مسأله است. ازاین‌رو توانستند شیعیان را از خطر عباسیان مصون دارند. ۲. ۳ - پاسخ‌گویی به پرسش‌های فقهی پاسخ‌گویی به پرسش‌های فقهی و مشکلات علمی و عقیدتی، یکی دیگر از وظایف نایبان خاص است. نایبان خاص، پرسش‌های فقهی و شرعی شیعیان را خدمت امام و پاسخ آن‌ها را به مردم می‌رساندند. به ویژه در دورۀ نیابت نایب دوم، محمد بن عثمان، پرسش‌های فقهی بسیاری مطرح شد و امام، ضمن توقیعات پرشماری به آن‌ها پاسخ داد. فعالیت‌های نایبان خاص به مسائل فقهی محدود نمی‌شد؛ بلکه وظیفۀ دیگر آنان حل مشکلات علمی و شرکت در بحث‌ها و مناظرات عقیدتی بود. آن بزرگواران، این سازمان را برای آماده کردن هرچه بیشتر مردم، برای تحمل دوران غیبت حضرت مهدی (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) به وجود آوردند؛ ازاین‌رو هرچه بیشتر می‌کوشیدند از مواجهۀ مستقیم، کم کرده، امور را بر عهدۀ افراد شایسته بگذارند. این تشکیلات، به طور رسمی در زمان امام کاظم (علیه‌السلام) پدید آمد؛ اما در زمان حضرت مهدی (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) به اوج خود رسید؛ بنابراین سیاست تعیین وکیل برای ادارۀ امور نواحی گوناگون و برقراری ارتباط میان شیعیان و امامان ، از دوران‌های امامان پیشین وجود داشت. در عصر غیبت، این تماس با امام زمان قطع شد و محور ارتباط وکیلان با امام، نایبی بود که امام زمان تعیین می‌کرد. مناطق شیعه‌نشین - به طور تقریبی - مشخص بود و بنا به ضرورت در هر منطقه، وکیلی تعیین می‌شد. گاهی چند وکیل در مناطق کوچک‌تر، تحت سرپرستی وکیلی بودند که امام یا نایب خاص برای آن‌ها تعیین می‌کرد. در مواردی ممکن بود برخی وکیلان برای یک بار امام زمان (علیه‌السلام) را ملاقات کنند؛ اما به طور معمول، آنان زیر نظر نایب خاص امام، انجام وظیفه می‌کردند. ۲. ۵ - آماده کردن شیعیان برای غیبت کبرا یکی از مسئولیت‌های نایبان خاص - به ویژه آخرین نایب - آماده کردن اذهان عمومی برای غیبت کبرا و عادت دادن تدریجی مردم به پنهان‌زیستی امام و جلوگیری از غافلگیر شدن در موضوع غیبت بود. نمایندگان خاص امام زمان (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) در دوران غیبت صغرا، به این هدف و غرض نائل شدند و افکار و اذهان عمومی را برای غیبت کبرا آماده کردند. ۲. ۶ - رهبری دوست‌داران امام زمان رهبری دوست‌داران و طرف‌داران امام زمان (علیه‌السلام) و حفظ مصالح اجتماعی شیعیان، یک دیگر از وظایف نایبان خاص است. امام زمان (علیه‌السلام) توانست به وسیلۀ نایبان خاص، رهبری خویش را در جامعه اعمال کرده، خسارت‌های ناشی از عدم حضور مستقیم خود را جبران نماید. هم‌چنین کمبودی که به واسطۀ حاضر نبودن امام، در اجتماع شیعیان پیدا شده بود، پر کرده، مصالح اجتماع آن زمان و دوست‌داران را - در سخت‌ترین و پیچیده‌ترین شرایط اجتماعی و سیاسی - حفظ کند و نگذارد شیعیان منحرف شده و متلاشی شوند. ۲. ۷ - جلوگیری از فرقه‌گرایی شیعیان از مسؤولیت‌های مهم نایبان خاص، این بود که شیعیان را از پراکندگی بیشتر مصون دارند. ایشان همواره آن دسته از گفتارهای پیامبر و امامان (علیهم‌السلام) را بیان می‌کردند که دلالت داشت مجموع پیشوایان معصوم (علیهم‌السلام) به دوازده ختم می‌شود و واپسین آنان غیبت خواهد کرد. نوّاب خاص، در این مرحله، به پیروزی چشمگیری دست یافتند و توانستند انشعابات پدید آمده در مکتب تشیع را کمتر کرده در نهایت، به حداقل برسانند. ۲. ۸ - مبارزه با مدعیان دروغین نیابت یکی از مسئولیت‌های مهم نایبان خاص، مبارزه با مدعیان دروغین نیابت بود. این مبارزه به طور عمده، با هدایت‌های امام - با صدور توقیعات از طرف آن حضرت - صورت می‌گرفت. ۲. ۹ - گرفتن اموال متعلق به امام گرفتن اموال متعلق به امام و مصرف آن در موارد لازم، از دیگر وظایف نایبان خاص امام زمان است. هرکدام از نواب خاص امام، در دوران سفارت خود، وجوه و اموال متعلق به حضرت را تحویل می‌گرفت و در مواردی که امام دستور می‌داد، مصرف می‌کرد. منبع: کتاب الغیبة، ص۲۲۲ · کتاب الغیبة، ص۱۷۶ · کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص۴۴۲ · تاریخ الغیبة الصغری، ص۴۲۶ · کتاب الغیبة، ص۲۴۴