نکات تکمیلی اعسار از پرداخت هزینه دادرسی — معافیت موقت صدور حکم اعسار از پرداخت

دیدگاه اول ماده ۲۶۷ قانون مدنی پرداخت بدهی دیگری بدون اذن را تجویز کرده است. لذا در این صورت به لحاظ انتفاء موضوع دادگاه باید به استناد بند ۷ ماده ۸۴ قرار رد دعوای اعسار صادر کند چرا که این دعوا اگرچه اثبات شود، اثری بر آن مترتب نخواهد بود. دیدگاه دوم دادگاه حتی با پرداخت هزینه دادرسی توسط طرف مقابل باید به دعوای اعسار رسیدگی کند، زیرا اثر صدور حکم اعسار منحصر به معافیت از هزینه دادرسی نیست، بلکه به دلالت ماده ۵۱۳ قانون آیین دادرسی مدنی یکی دیگر از آثار این حکم معافیت از پرداخت حق الوکاله است، مضافاً اینکه این پرداخت نمی تواند معافیت مدعی اعسار از پرداخت هزینه دادرسی در مراحل بعدی را مثلاً فرجام خواهی در پی داشته باشد. به نظر می رسد استدلال دوم قابلیت بیشتری برای دفاع داشته باشد. اداره حقوقی قوه قضائیه در پاسخ به نگارنده کتاب درباره پرسش فوق طی نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۲/۴۰ مورخ ۱۴۰۲/۲/۳۰ این گونه پاسخ داده است: «ن. ب. ا. پرداخت هزینه دادرسی قائم به شخص نیست و در صورت ابراز تمایل خوانده جهت پرداخت آن با هدف تسریع در رسیدگی اجابت این درخواست منوط به قبول طرف مقابل نمیباشد؛ آن با هدف تسریع در رسیدگی اجابت این درخواست منوط به قبول طرف مقابل نمیباشد؛ لذا در فرض سؤال ذی نفع می تواند با پرداخت هزینه دادرسی مانع رسیدگی را برطرف دیدگاه اداره حقوقی با عدل و انصاف سازگاری بیشتری دارد، زیرا باعث جلوگیری از سوء استفاده های احتمالی از قانون میشود. بنابراین اگر موضوع مربوط به پرداخت هزینه دادرسی تجدید نظر خواهی باشد، پس از پرداخت آن توسط ت. ن. خ. دادگاه باید در وقت فوق العاده به دلیل سالبه به انتفاء موضوع شدن قضیه قرار عدم استماع دعوا صادر و پس از قطعیت پرونده را جهت رسیدگی به دادخواست تجدیدنظر به دادگاه تجدیدنظر استان ارسال نماید. معافیت موقت صدور حکم اعسار از پرداخت هزینه دادرسی موجب معافیت موقت خواهان از پرداخت هزینه دادرسی میشود ماده ۵۰۴ قانون آیین دادرسی مدنی و اگر حکم اصلی به سود وی صادر گردد در مرحله اجرای حکم هر زمان که از اعسار خارج شده باشد هزینه دادرسی باید از وی وصول شود هرچند در عمل این مقرره کمتر اعمال میشود و پرونده معمولاً مختومه و بایگانی میشود، مگر اینکه دادگاه صادر کننده حکم این امر را در رأی خود تصریح کند. اما اگر حکم اصلی به ضرر خواهان صادر شود، موضوع مشمول مواد ۵۱۱ و ۵۱۴ قانون آیین دادرسی مدنی نبوده و وی ملزم به پرداخت هزینه دادرسی حتی در صورت رفع عسرت نیست. بنابراین به نوعی می توان گفت اگر حکم اصلی به ضرر خواهان باشد معافیت وی از پرداخت هزینه دادرسی دائمی می گردد. اگر خواهانی که ادعای اعسار او پذیرفته شده است ضمن دادخواست مطالبه خسارت دادرسی از جمله هزینه دادرسی را نماید آیا دادگاه باید خوانده را محکوم به پرداخت هزینه دادرسی نماید؟ خیر چون او هزینه ای نپرداخته تا در اجرای احکام آن را وصول نماید. بنابراین، دادگاه در خصوص خواسته مطالبه هزینه دادرسی باید حکم بر بی حقی صادر کند یا اینکه نهایتاً به اندازه ای که جهت طرح این خواسته پرداخت کرده است در حال حاضر ۱۰۰۰۰۰۰ تومان) خوانده را محکوم کند. با این وصف واحد اجرای احکام نمی تواند هزینه دادرسی را از م. ع. دریافت کند چون پرداخت هزینه دادرسی وظیفه خواهان است و پس از پرداخت حق رجوع به خوانده را دارد.