نکتهٔ فقهی: ابراء مشروط (انواع قاعده ابراء (قواعد فقه))

انواع قاعده ابراء یکی از مباحث مطرح در قاعده ابراء از قواعد فقه است. و از حیث دامنه و قلمرو، به دو قسم خاص و عام تقسیم می‌شود: ابراء خاص ناظر به دین یا حق معین یا حقوق مربوط به عین مشخص است، در حالی که ابراء عام، تمام دیون و حقوق تا زمان ابراء را در بر می‌گیرد و مانع از مطالبهٔ حقوق پس از آن نمی‌گردد. از حیث زمان و شرط، ابراء به منجز ، معلق (که در مواردی چون تعلیق بر وجود دین یا فوت ابراءکننده صحیح است.) و مشروط (با شرط خارج از ماهیت ) تقسیم می‌شود؛ همچنین ابراء از نظر عوض به معوض (که برخی آن را صلح می‌دانند.) و بلاعوض، و از نظر صیغه به اسقاطی (انشای سقوط تعهد) و استیفایی (اخبار به وفای دین) قابل تقسیم است.

قاعده ابراء ، یکی از قواعد فقهی معروف در حقوق اسلامی به‌ مثابه یکی از اسباب کلیدی سقوط تعهدات، بر رهایی مدیون از دین از طریق اراده دائن استوار است. ابراء در اصطلاح حقوقی به معنای گذشت اختیاری طلبکار از حق و دینی که بر عهده بدهکار دارد، م. ب.. به عبارت ساده، ابراء عبارت است از اینکه طلبکار، بدهکار خود را از پرداخت دین یا انجام تعهدش معاف کند. این نهاد حقوقی که در تقاطع مفاهیم « اسقاط حق » و « تملیک دین » قرار دارد، ماهیتی مناقشه‌برانگیز میان عقد و ایقاع یافته است.

فقها بر اساس موضوع ابراء، تقسیمى از آن ارائه داده و آن را به اقسامی تقسیم کرده‌اند. ۲. ۱ - ابراء خاص آن است که موضوع آن دین یا حق دینى معین یا حقوق راجع به عین معین باشد؛ مثل اینکه طلبکار، بدهکار را از دین معینى برى کند یا حق انتفاع خود را در استفاده از چشمه‌اى معین ساقط کند و یا کلیه حقوق خود را نسبت به عین معین، ساقط سازد. ۲. ۲ - ابراء عام آن است که دائن به مدیون بگوید تو را از هر دینى که به من دارى، برى کردم یا آنکه حقوق خود را نسبت به همۀ اموال منقول و غیر منقول تو تا امروز ساقط کردم. بدیهى است ابراءکننده نمى‌تواند پس از تحقق ابراء ، علیه ابراء شونده، به ادعاى حقى که پیش از ابراء نسبت به اموال او داشته اقامۀ دعوى کند؛ ولى ابراء مانع مطالبۀ حقوق و دیونى که پس از آن به وجود آمده نیست. گاه تشخیص اینکه حقوق مورد ادعا، از حقوق پیش از ابراء است یا پس از آن، مشکل است. چنان که اگر کسى کلیۀ حقوق خود را نسبت به عین معین یا اموال ابراء شونده ساقط کند و پس از آن معلوم شود که ملک موضوع ابراء، مستحق للغیر درآمده، آیا ابراء شامل ضمان درک او مى‌شود یا خیر؟ بازگشت این مسأله به موضوع وجوب حق یا وجود سبب آن است که پیش از این بیان شد. بنابراین، کسانى که معتقد به لزوم وجوب حق، در زمان ابراء هستند، ابراء را شامل ضمان درک نمى‌دانند و معتقدند پس از ابراء، اعم از خاص و عام، ضمان درک از ابراء شونده قابل مطالبه است؛ به خلاف دستۀ دیگر که ابراء را شامل ضمان درکى مى‌دانند که سبب آن حین ابراء وجود داشته است. ۲. ۳ - ابراء معلّق اگر ابراء، معلق به شرطى باشد که در زمان ابراء موجود است، چنین ابرائى در حکم ابراء منجز است؛ اگر چه به صورت معلق بیان شده باشد؛ دائن به مدیون بگوید: اگر به من مدیون هستی ذمه ات را بری می‌کنم. در این حالت ابراء معلق به وجود دین، صحیح است؛ چون اگر چنین شرطی بیان نمی‌شد هم تفاوت نمی‌کرد و ابراء خودبخود در صورتی واقع می‌شد که دین وجود داشت. همچنین تعلیق ابراء بر فوت ابراءکننده نیز صحیح است و این ابراء به منزلۀ وصیت است؛ ولی در غیر از موارد مزبور، عده‌ای از فقها تنجیز را شرط صحت ابراء می‌دانند و می‌گویند همان طور که در عقود ، تعلیق در انشا سبب بطلان عقد است، در ابراء نیز چنین است. بعضی فقها تعلیق اثر ابراء را به تحقق شرط، بلا اشکال می‌دانند؛ مثل اینکه طلبکار به بدهکار بگوید: تو را از نصف بدهی ات بری کردم به شرطی که نصف دیگر آن را تا فردا بپردازی. این دسته از فقها چنین ابرائی را صحیح و اثر آن را موکول به تحقق شرط می‌دانند و در حقیقت ، این ابراء را ابراء مشروط می‌دانند نه ابراء معلق. ۲. ۴ - ابراء معوض بعضی فقها ابراء معوض را صحیح می‌دانند و معتقدند ابراءکننده می‌تواند در مقابل ابراء، هبه‌ای از مدیون بپذیرد. یا به طور کلی عوضی دریافت دارد. در توجیه این عقیده می‌توان گفت که اگر چه اقتضای اطلاق ابراء، بلاعوض بودن آن است، شرط عوض منافی آن نیست؛ چون این شرط خارج از ماهیت ابراء است. بعضی نیز عقیده دارند که شرط عوض در ابراء، آن را از صورت ابراء خارج و به صلح تبدیل می‌کند و چنین عقدی اگر چه باطل نیست، ابراء هم نیست. این استدلال قوی به نظر می‌رسد، با افزودن این نکته که عقد صلح می‌تواند به صورت معوض انجام گیرد که یکی از عوضین آن اسقاط یا ابراء باشد و عوض دیگر، یک مال . ۲. ۵ - ابراء اسقاط و استیفا فقهای حنفی در مورد ابراء، تقسیم دیگری نیز مطرح کرده‌اند و آن، ابراء اسقاط و ابراء استیفاست. ابراء اسقاط آن است که بر حسب صیغۀ ایجاب ، دلالت بر اسقاط دین یا حق کند؛ اعم از اینکه ابراء خاص باشد یا عام. به عبارت دیگر، ابراء اسقاط، آن ابرائی است که متضمن انشای سقوط تعهد باشد؛ ولی اگر صیغه ابراء، حاکی از اخبار به وفای دین یا سقوط تعهد و زوال حق باشد، مثل اینکه دائن اقرار به دریافت دین از مدیون کند، آن را «ابراء استیفا» می‌گویند. اگر چه ابراء استیفا، اخبار به عدم حق و اقرار است، چون نتیجۀ آن مانند ابراء اسقاط، ساقط کردن حق مطالبۀ دین و دعوی است، فقهای حنفی از آن به ابراء استیفا تعبیر کرده‌اند و برای تمییز بیشتر بین این دو گونه ابراء، می‌گویند که ابراء اسقاط اختصاص به دیون و تعهدات دارد، چون عین، قابل اسقاط نیست؛ ولی ابراء استیفا، اعم از دین و عین است و همان گونه که اقرار دربارۀ دین مؤثر است، دربارۀ عین نیز نافذ است. منبع: مجلة الاحکام العدلیة، ماده ۱۵۶۳ · جامع الشتات، ج۲، ص۴۴۲ · الاشباه و النظائر، ص۲۶۴ · شرح الازهار، ج۴، ص۲۹۹–۳۰۰ · رد المحتار علی الدرالمختار، ج۴، ص۴۵۶ · مجلة الاحکام العدلیة، ماده ۱۵۶۱ · شرح المجلة، ص۸۴۹

ابراء خاص ناظر به دین یا حق معین یا حقوق مربوط به عین مشخص است، در حالی که ابراء عام، تمام دیون و حقوق تا زمان ابراء را در بر می‌گیرد و مانع از مطالبهٔ حقوق پس از آن نمی‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ابراء خاص به دین یا حق معین یا حقوق مربوط به عین مشخص اشاره دارد. شاخه: مدنی

ابراء عام، تمام دیون و حقوق تا زمان ابراء را در بر می‌گیرد و مانع از مطالبهٔ حقوق پس از آن نمی‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ابراء عام شامل تمام دیون و حقوق تا زمان ابراء می‌شود و مانع از مطالبه حقوقی که پس از آن به وجود آمده نیست. شاخه: مدنی

بعضی فقها ابراء معوض را صحیح می‌دانند و معتقدند ابراءکننده می‌تواند در مقابل ابراء، هبه‌ای از مدیون بپذیرد. یا به طور کلی عوضی دریافت دارد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): برخی فقها ابراء معوض را صحیح می‌دانند که در آن ابراءکننده در مقابل ابراء، عوضی دریافت می‌کند؛ اما برخی دیگر معتقدند شرط عوض در ابراء، آن را به صلح تبدیل می‌کند. شاخه: مدنی

و از نظر صیغه به اسقاطی (انشای سقوط تعهد) و استیفایی (اخبار به وفای دین) قابل تقسیم است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ابراء استیفا به معنای اخبار به وفای دین است. شاخه: مدنی