نکتهٔ فقهی: احکام ویژه حرم مکه (مکّه)

مکه مکرمه دارای حرمت، فضیلت و قداست ویژه‌ای است؛ از این‌رو، احترام و تعظیم آن واجب م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): احترام و تعظیم شهر مکه مکرمه به دلیل حرمت، فضیلت و قداست ویژه‌ای که دارد، واجب است. شاخه: خانواده

کسی که از مکه خارج شده، لیکن از محدوده حرم بیرون نرفته است، آیا برای ورود به مکه واجب است احرام ببندد یا نه؟ برخی گفته‌اند: وجوب احرام برای دخول مکه تنها در صورتی است که دخول از خارج حرم باشد. در غیر این صورت، احرام بستن واجب نیست؛ لیکن برخی دیگر گفته‌اند: اگر مسئله (عدم وجوب احرام در صورت فوق) اجماعی نباشد یا سیره قطعی بر آن وجود نداشته باشد، اطلاق نصوص و فتاوا یا عموم آن دو، بر وجوب احرام برای دخول در مکه مطلقا دلالت دارد؛ از این‌رو، برخی در مسئله احتیاط را در احرام بستن دانسته‌اند؛ بلکه بعضی آن را واجب دانسته‌اند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در مورد وجوب احرام برای کسی که از مکه خارج شده ولی از محدوده حرم بیرون نرفته و قصد ورود مجدد به مکه را دارد، اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی آن را واجب نمی‌دانند، برخی احتیاط را در احرام بستن می‌دانند و برخی دیگر آن را واجب می‌دانند. شاخه: خانواده

وظیفه اهالی مکه حج اِفراد (ببینید: حج افراد ) یا قِران (حج قران) و افضل حج قران است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): وظیفه اهالی مکه حج افراد یا قران است و حج قران افضل دانسته شده است. شاخه: خانواده

عدول اهل مکه از حج افراد یا قران به حج تمتع -که وظیفه غیر مکیان م. ب.- در حال ضرورت، همچون بیم از دشمن جایز است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عدول اهالی مکه از حج افراد یا قران به حج تمتع در شرایط ضرورت، مانند بیم از دشمن، جایز است. شاخه: خانواده

جواز عدول در غیر حال ضرورت محل اختلاف است. اکثر قائل به عدم جوازاند؛ بلکه این قول مشهور است. برخی قائل بـه جـواز عدول شده‌اند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در مورد جواز عدول اهالی مکه از حج افراد یا قران به حج تمتع در غیر شرایط ضرورت، اختلاف نظر وجود دارد و اکثر فقها قائل به عدم جواز هستند. شاخه: خانواده

کسی که از مجاورت او در مکه دو سال گذشته و داخل سال سوم شده است، بنابر قول مشهور، حکم اهل مکه را دارد و وظیفه‌اش حج افراد یا قران است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کسی که دو سال در مکه مجاورت کرده و وارد سال سوم شده است، بنابر قول مشهور، حکم اهالی مکه را دارد و وظیفه‌اش حج افراد یا قران است. شاخه: خانواده

مکه از چهار مکانی است که مسافر مخیر است نمازهای چهار رکعتی خود را در آنجا تمام یا قصر بخواند؛ گرچه — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مکه یکی از چهار مکانی است که مسافر می‌تواند نمازهای چهار رکعتی خود را در آنجا به صورت کامل یا شکسته (قصر) بخواند. شاخه: خانواده

مَکّه مهم‌ترین شهر و از مقدس‌ترین نقاط سرزمین حجاز ، بلکه کره خاکی است. قبله‌گاه مسلمانان در آن واقع شده است. شهر مکه میان دو رشته کوه محصور شده است و در فاصله هشتاد کیلومتری شرق دریای سرخ و ۴۲۵ کیلومتری شهر مدینه از طریق بزرگراه هجرت قرار دارد. از احکام مکه در باب‌های طهارت ، صلات ، حج و و تجارت سخن گفته‌اند. منبع: آثار اسلامی مکه و مدینه، ص۳۲ – ۳۳

در قرآن کریم از مکّه با نام‌هایی چون «اُمّ القُری»، «بَکّه» و «بلد امین» یاد شده است؛ چنان‌که از آن به «بلد حرام» نیز نام برده شده است. منبع: انعام/سوره۶، آیه۹۲ · آل عمران/سوره۳، آیه۹۶ · تین/سوره۹۵، آیه۳ · نمل/سوره۲۷، آیه۹۱

مکه مکرمه دارای حرمت، فضیلت و قداست ویژه‌ای است؛ از این‌رو، احترام و تعظیم آن واجب م. ب.. در روایتی از امام صادق (علیه‌السّلام) ، مکه محبوب‌ترین زمین نزد خدای تعالی شمرده شده است و در روایتی دیگر از امام باقر (علیه‌السّلام) خوابیدن در مکه برابر با شب زنده‌داری در شهرهای دیگر دانسته شده است. منبع: وسائل الشیعة، ج۱۳، ص۲۴۳ · ج۲، ص۲۸۸

غسل کردن برای داخل شدن در مکه، جویدن اذخر (ببینید: اذخر ) و داخل شدن از بالای مکه (مَعلاة) با سکینه و وقار، مستحب و احرام (ببینید: احرام ) بستن به حج یا عمره برای دخول مکه از خارج حرم واجب است؛ مگر افرادی که استثنا شده‌اند. کسی که از مکه خارج شده، لیکن از محدوده حرم بیرون نرفته است، آیا برای ورود به مکه واجب است احرام ببندد یا نه؟ برخی گفته‌اند: وجوب احرام برای دخول مکه تنها در صورتی است که دخول از خارج حرم باشد. در غیر این صورت، احرام بستن واجب نیست؛ لیکن برخی دیگر گفته‌اند: اگر مسئله (عدم وجوب احرام در صورت فوق) اجماعی نباشد یا سیره قطعی بر آن وجود نداشته باشد، اطلاق نصوص و فتاوا یا عموم آن دو، بر وجوب احرام برای دخول در مکه مطلقا دلالت دارد؛ از این‌رو، برخی در مسئله احتیاط را در احرام بستن دانسته‌اند؛ بلکه بعضی آن را واجب دانسته‌اند. منبع: شیخ مفید، المقنعة، ص۵۱ · جواهر الکلام، ج۱۸، ص۴۳۷ – ۴۴۹ · مدارک الاحکام، ج۷، ص۳۸۱ · جواهر الکلام، ج۱۸، ص۴۳۹ · کتاب الحج، ج۲، ص۳۳۶ · المرتقی الی الفقه الارقی (الحج)، ج۲، ص۲۴۳ – ۲۴۴

حرم مکه محدوده‌ای از اطراف مسجد الحرام است کـه بـا نشانه‌هایی علامت‌گذاری و مشخص شده و دارای احکامی ویژه است، از قبیل استحباب غسل، وجوب احرام بستن برای داخل شدن در آن، حرمت صید و کندن گیاه آن. (ببینید: حرم )

به قول مشهور ، اقامت گزیدن مسافر در مکه مکرمه مکروه است؛ از این‌رو، مستحب است حاجی یا عمره‌گزار پس از اتمام مناسک ، مکه را ترک کند. (ببینید: مجاورت ) منبع: جامع المقاصد، ج۳، ص۲۷۸

وظیفه اهالی مکه حج اِفراد (ببینید: حج افراد ) یا قِران (حج قران) و افضل حج قران است. عدول اهل مکه از حج افراد یا قران به حج تمتع -که وظیفه غیر مکیان م. ب.- در حال ضرورت، همچون بیم از دشمن جایز است. جواز عدول در غیر حال ضرورت محل اختلاف است. اکثر قائل به عدم جوازاند؛ بلکه این قول مشهور است. برخی قائل بـه جـواز عدول شده‌اند. البته محل نزاع و اختلاف، عدول در حج واجب است وگرنه در حج مستحب یا حجی که با نذر و مانند آن واجب شده، حج‌گزار مخیر میان حج قران، افراد و تمتع است. کسی که از مجاورت او در مکه دو سال گذشته و داخل سال سوم شده است، بنابر قول مشهور، حکم اهل مکه را دارد و وظیفه‌اش حج افراد یا قران است. (ببینید: مجاورت ) منبع: ج۱، ص۵۲۰ · شیخ طوسی، النهایة، ص۲۰۶ · کشف اللثام، ج۵، ص۲۵ · ج۱، ص۳۰۶ · ج١، ص۳۳۰ · غایة المرام، ۱، ص۴۱۴

مکه از چهار مکانی است که مسافر مخیر است نمازهای چهار رکعتی خود را در آنجا تمام یا قصر بخواند؛ گرچه تمام خواندن افضل است. البته در اینکه این حکم اختصاص به مسجد الحرام دارد یا هـمه شهر مکه را در بر می‌گیرد، مسئله اختلافی است. قول دوم به مشهور نسبت داده شده است. (ببینید: اماکن اربع ) منبع: ذخیرة المعاد، ج۲، ص۴۱۳

بسیار عبادت کردن در مکه مکرمه مستحب و نسبت به دیگر مکان‌ها، ثواب آن مضاعف است. منبع: ج۵، ص۲۰۴

مستحب است اهالی مکه در موسم حج با خودداری از پوشیدن لباس دوخته، خود را شبیه حاجیان مُحرم کنند. بنابر مشهور، مکروه است اهالی مکه حاجیان را از سکونت در خانه‌هاشان منع کنند. برخی به حرمت آن قائل شده‌اند. آیا فروختن خانه‌های مکه جایز است یا نه؟ مسئله محل اختلاف و مشهور قول نخست است. تجارت در مکه برای غیر مکیان، مکروه، و مستحب است بازرگانان قبل از ورود به مکه، کالاهای خود را بفروشند. میقات حج تمتع ، شهر مکه است؛ (ببینید: میقات ) بدین‌معنا که حاجی برای حج تمتع در مکه احرام می‌بندد. چنان‌که بنابر قول مشهور، ساکنان مکه برای حج اِفراد و قِران از محل سکونت خود مُحرم می‌شوند. بر کسی که برای عمره تمتع احرام بسته، واجب است با مشاهده خانه‌های مکه تلبیه (ببینید: تلبیه ) را قطع کند. عمره‌گزاری که به سبب نذر یا کفاره قربانی (ببینید: قربانی ) بر عهده‌اش ثابت شده است، باید آن را در مکه بکشد، و مستحب است قربانی را در حَزوَرَه (ببینید: حزوره ) مقابل کعبه (ببینید: کعبه ) ذبح کند. مستحب است هنگام ورود به مکه از بالای شهر ( ثنیه کَداء ) داخل و هنگام خروج از آن از پایین شهر (ثنیه کُـدَی) خارج شود. برخی این حکم را به کسانی که از راه مدینه به مکه مشرف می‌شوند یا از مکه به سمت مدینه می‌روند، اختصاص داده‌اند. آیا بر حاجی مستحب است ابتدا حج بگزارد؛ برخی گفته‌اند: کسی که از راه مدینه عازم مکه است، افضل آن است که ابتدا به مدینه و پس از آن به مکه رود. در غیر این صورت، افضل تقدیم مکه است. برخی نیز مطلقا ابتدا کردن به مدینه را مستحب دانسته‌اند؛ مگر آنکه ضرورت، همچون ضیق وقت اقتضا کند که ابتدا به مکه مشرف شود. مستحب است حاجی مکه را به قصد بازگشت به آن برای به جا آوردن حج ترک کند و نیت عدم بازگشت مکروه است. مستحب است کسی را که در عرفات مرده است، به مکه منتقل و در آن‌جا دفن کنند. مستحب است نماز عید و باران در صحرا خوانده شود، جز در مکه که افضل خواندن آن دو در مسجد الحرام (ببینید: مسجد الحرام ) است. منبع: ج۲، ص۱۱۵ · ج۱، ص۳۳۹ · المهذب، ج۱، ص۲۷۳ · ج۳، ص۱۶۸ · وسائل الشیعة، ج۱۷، ص۴۶۵ · جواهر الکلام، ج۱۸، ص۱۱۸ · ج۷، ص۲۰۴ · کشف اللثام، ج۵، ص۲۸۳ · شیخ طوسی، الاقتصاد، ص۳۰۸ · الجامع للشرائع، ص۱۹۶ · الکافی فی الفقه، ص۲۰۸ · شیخ مفید، المقنعة، ص۳۹۹ · ج۲، ص۵۵۹ · وسائل الشیعة، ج۱۴، ص۳۱۹ · العروة الوثقی، ج۴، ص۵۹۵ · العروة الوثقی، ج۲، ص۱۲۹ · جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۷۳