جامعۀ انسانی را نمیتوان به مثابۀ یک موجود واحد زنده که از طریق نیروی هدایتکننده حکومت و دولت، جهت خیر و صلاح هدایت میشود فرض کرد که افراد انسانها در آن همچون سلولهایی باشند که در اختیار کلیت بدن انسان قرار دارند و در نتیجه، تک تک افراد فاقد استقلال و اراده و شخصیت متمایز بوده و به عنوان ابزاری در خدمت جامعه و دولت باشند
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): جامعه انسانی نباید به گونهای فرض شود که افراد در آن فاقد استقلال، اراده و شخصیت متمایز باشند و تنها ابزاری در خدمت جامعه و دولت تلقی شوند.
شاخه: اساسی
بخشهای دیگرِ همین مبحث 11
کرامت انسان (فقه سیاسی)
کرامت انسان در فقه سیاسی کرامت انسان به عنوان ویژگی ذاتی بشر، ریشه در فطرت انسانی دارد و در متون دینی و اسناد حقوق بشری با مفاهیمی چون حیثیت و شرافت انسانی مورد تأکید قرار گرفته است. این کرامت نهتنها در بعد اجتماعی بلکه در بعد فردی زندگی انسان نیز معنا مییابد و مستلزم حفظ استقلال ، اراده و شخصیت فرد در کنار حیات جمعی است. در نگرش اسلامی، جامعه از ترکیب آگاهانه افراد شکل میگیرد و نه انحلال کامل فرد در کل؛ ازاینرو توازن میان حقوق فرد و مصالح جامعه ضرورتی اساسی محسوب میشود. تحقق کامل کرامت انسانی در سایه ایمان ، مسئولیتپذیری اخلاقی و شکلگیری جامعهای عادلانه امکانپذیر خواهد بود.
کرامت انسان (فقه سیاسی): کرامت انسان در حقوق بشر
این حق در ماده اول اعلامیه حقوق بشر تحت عنوان «حیثیت» و در اعلامیه حقوق بشر اسلامی تحت عنوان «شرافت انسانی» آمده است و در این میان تعبیر قرآنی کرامت انسان میتواند جامعترین تعبیر تلقی شود. در اعلامیۀ حقوق بشر اسلامی این جمله اضافه شده «عقیده صحیح تنها تضمین برای رشد این شرافت از راه تکامل انسان م. ب..»
کرامت انسان (فقه سیاسی): قلمرو کرامت در حیات انسانی
کرامت انسان در بعد زندگی اجتماعی او خلاصه نمیشود، بلکه بعد زندگی فردی نیز به هماناندازه دارای کرامت است که بعد اجتماعی. ۳.
۱ - جایگاه فرد در جامعه جامعۀ انسانی را نمیتوان به مثابۀ یک موجود واحد زنده که از طریق نیروی هدایتکننده حکومت و دولت، جهت خیر و صلاح هدایت میشود فرض کرد که افراد انسانها در آن همچون سلولهایی باشند که در اختیار کلیت بدن انسان قرار دارند و در نتیجه، تک تک افراد فاقد استقلال و اراده و شخصیت متمایز بوده و به عنوان ابزاری در خدمت جامعه و دولت باشند و نهادها و سازمانهای سیاسی همچون دستگاههای بدن موجود زنده، تنها وسیله برای حیات جامعه تلقی شوند؛ زیرا بر مبنای این نوع بینش، برای فرد استقلال، ابتکار ، شخصیت و نقشی به جز خدمت به جامعه آن هم در درون یک موجود ( ارگانیزم ) باقی نمیماند.
اگر در این تشبیه دقت کنیم، بافتههای بدن برای ادامۀ حیات بدن زندگی میکنند، ولی بدن هیچ گاه برای سلولها زندگی نمیکند. در جامعه ارزشها، نقشها و خلاقیتهای اجتماعی در وجود افراد به ظهور میرسد و رشد آن به نوبۀ خود از هدفهای اصیل و قابل توجه زندگی انسان است. همان قدر که فدا کردن جامعه و وحدت برای فرد واحد به دور از عقل و منطق و در جهت تخریب ارزشهاست، فدا کردن فرد در برابر جامعه و در برابر وحدت نیز غیر منطقی و موجب پایمال شدن ارزشها و توقف رشد انسانی است. ۳.
۲ - استقلال فرد در جامعه از سوی دیگر انسان موجودی است که تکامل شایستۀ او هنگامی بهطور کامل تحقق مییابد که در درون جامعهای سالم و متناسب با کرامت و شخصیت او زندگی کند، انزوا و زندگی فردی و یا زندگی براساس مصلحتاندیشی شخصی با فلسفۀ خلقت انسان سازگار قابل تردید نیست که پیچیدگی وحدت و مناسبات در جامعۀ انسانی به گونهای است که: چو عضوی به درد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار «مثل المؤمنین فی توادهو تراجهم و تعاطفهم مثل الجسد الواحد اذا اشتکی منه عضو تدالی له سایر الجسد بالسهر والحمی.» و نیز شخصیت فرد درلابه لای مناسبات پیچیده دستخوش تحولات میشود، ولی به آن معنا نیست که افراد در برابر جامعه و در برابر وحدت در حکم خاک کوزهگری برای کوزهگر باشند.
درست است که شخصیت فرد الگوی اجتماعی را در قالب خود ظاهر میکند ولی این شیوه است که از استقلال اراده او ناشی میشود و خود دلیل استقلالطلبی فرد است که خلق و خو و منش خویش را با رسوم و الگوهای اجتماعی وفق میدهد و با وجود این، باز در فردیت خود باقی میماند. فراموش نکنیم که احساس شباهتهای نژادی، تاریخی، فرهنگی و مشارکت در زبان و نظایر آن نیست که به انسانها وحدت حقیقی میبخشد، بلکه این اعتقاد ، آرمان، منافع و ارزشهای مشترک است که در میان یک گروه ایجاد وحدت میکند و بر اختلافات موجود آنها غلبه پیدا میکند: «إِنَّما یَجْمَعُ النّاسَ الرِّضا وَ السُّخْطُ.» این حقیقت که اساس ملیت و تشکیل امت و پایۀ دموکراسی واقعی در تفکر سیاسی اسلام است: ( إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً و أَنَا رَبُّکُمْ فاعْبُدُونِ. ) و بنیاد نظریه تسلیم کامل فرد در برابر جامعه و انحلال واحد در وحدت را رد میکند. ۳.
۳ - آزادی و اختیار فرد در جامعه فرد برحسب ادراک ، اراده و اختیار خود و ایمانی که به ارزشهای والا دارد جزیت کل (جامعه، ملت ، امت) را میپذیرد و خود را وقف آن وگاه نیز فدای آن میکند، و جامعه ترکیبی از افراد با چنین خصلتی است که اگر افراد نباشند، جامعه هم، وجود نخواهد داشت. در جهانبینی اسلام حق آزادی و اختیار در همه حال برای فرد به عنوان حق غیرقابل سلب ثابت و محفوظ است: ( فَمَن شَاء فَلْیُؤْمِن وَ مَن شَاء فَلْیَکْفُرْ. ) براساس این جهانبینی از ترکیب روحها ، اندیشهها، عاطفهها، ارادهها و فرهنگها به وجود میآید. ۳.
۴ - نسبت اصالت فرد و جامعه انسانها هرکدام با سرمایهای فطری و اکتسابی وارد زندگی اجتماعی میشوند و هویت جدیدی مییابند، ولی در این ادغام، هویت فردی همچنان باقی میماند. زیرا کل به معنای واحد واقعی که واحدها در آن منحل شده باشند، وجود ندارد و جامعه چیزی جز همان افراد عینی منسجم شده نیست. این اندیشه را از آنجا که هویت فرد و شخصیت آحاد را وجود کل و وحدت و جامعه حل شده نمیداند و برای جامعۀ وجودی یگانه مانند ترکیبات شیمیایی قائل نیست، میتوان متمایل به اصالت فرد شمرد، اما از آن جهت که نوع ترکیب افراد را از نظر روحی، فکری، عاطفی و ارادی میداند و برای جامعه، هویت یگانه و نوعی وجود جمعی قایل است، متمایل به تفکر اصالت جامعه است. ۳.
۵ - کرامت انسان در قرآن قرآن در داوریش درباره امتها و جامعههایی که به علل تعصبات مذهبی یا ملی، تفکر جمعی یگانهای داشتهاند، این چنین داوری کرده است که طبقات و نسلهای بعدی را به اعمال نسلهای قبلی مورد مؤاخذه قرار میدهد و حاضران را به اعمال غائبان و گذشتگان عتاب و ملامت میکند و در موردی که مردمی تفکر جمعی و روحیه جمعی داشته باشند، داوری حق جز این نمیتواند باشد. اصولاً تصویری که اسلام از انسان ترسیم میکند و او را خلیفۀ خدا در زمین: ( اِنِّی جاعِلٌ فِی الْاَرْضِ خَلیفَةً ) و رهروی راه طولانی و پر تلاش تکامل به سوی الله: ( إِنَّکَ کادِحٌ إِلَى رَبِّکَ کَدْحا فَمُلاقیهِ. ) میشمارد، میتواند روشنگر ارزشهای ویژه در مورد فردفرد انسانها باشد که صلاحیت چنین بارور شدنی را دارند. ۳.
۶ - معاد و مسئولیت فردی نتیجۀ منطقی این نوع بینش درباره انسان در اعتقاد به معاد تجلی پیدا میکند؛ زیرا این فرد است که در رابطه با اهداف و مسئولیتهای اجتماعیاش سرانجام در صراط مستقیم سیر الله به رشد کافی میرسد و به قرب حق و شکوفایی استعدادهای نهفتهاش نائل میگردد: ( لَّقَدْ جِئْتُمُونا کَما خَلَقْناکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ. )
منبع: سفینهالبحار، ج۱، ص۵۶ · نهج البلاغه، ص۳۱۹، خطبه۲۰۱ · المیزان، ج۴، ص۱۱۲، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۳ق
کرامت انسان (فقه سیاسی): ارزشهای اخلاقی در نظام تربیتی اسلام
نظام تربیتی اسلام که تکیه بر پذیرشها و استعدادهای فردی میکند و از راه ایجاد تقوا و تحقق بخشیدن به ارزشهای اخلاقی در فرد به کار تربیت انسان همت میگمارد، خود دلیل دیگری بر حفظ هویت و استقلال فرد در برابر جامعه است. در کنار خطابات عمومی قرآن و مسائلی که در رابطه با جامعه مطرح میکند آیات بسیاری هم وجود دارد که فرد فرد انسان را مخاطب قرار میدهد و از فرد تفکر ، بینش و اسوه شدن و بالاخره مسئولیت و کمال میطلبد: ( کُلُّ امْرئٍ بِما کَسَبَ رَهینٌ. ) بر این اساس، اختیارات و اقتدارات دولتی هرگز نمیتواند به عنوان وسیلهای برای سلب حقوق و آزادیهای فردی و یا به صورت بهانهای در جهت تضعیف آن مورد سوء استفاده قرار گیرد.
کرامت انسان (فقه سیاسی): قلمرو حقوق و آزادیهای فردی
در عین حال باید اعتراف کرد مرزبندی حدود حاکمیت دولت و تعیین قلمرو دقیق حقوق و آزادیهای فرد در جامعه چنان ظریف و پیچیده است و همین پیچیدگی است که وضع قوانین عادلانه و همهجانبه را برای بشر امری مشکل، بلکه ناممکن کرده است و همواره مقررات قانونی در مرزبندی بین استفادهها و سوءاستفادهها از حقوق و آزادیها و همچنین در ایجاد هماهنگی عادلانه میان فرد و جامعه، با سایر دشواریهای فراوان و بنبستهای جدی مواجه بوده است.
کرامت انسان (فقه سیاسی): چالشهای تحقق حقوق
در مسئلۀ حقوق و آزادیهای فردی، مشکل عمده تنها در رابطه با دستگاه حکومت نیست، بلکه در این ماجرا فرد در برابر فرد یا افراد هم قرار میگیرد و قوانین موضوعه بشری هر قدر هم واقعبینانه و عادلانه باشد، بالاخره در پیچ و خم این روابط پیچیده به کندی و سکوت میانجامد و بدون تشریک مساعی خود مردم راه به جایی نخواهند برد و همین مشکل بزرگ است که همواره تمامی قوانین و مقررات موضوعه بشری را به بن بست کشانیده است.
منبع: طور/سوره ۵۲، آیه ۲۱
نکتهٔ فقهی: کرامت ذاتی انسان (کرامت انسان (فقه سیاسی))
انسان موجودی است دارای کرامت ذاتی که از آفریدگار خویش به ارمغان گرفته است و این کرامت از نخستین روزهای تکوین و شروع رشد وی بهسمت انسان کامل شدن با او همراه است و تا هنگامی که خود را از شایستگی این کرامت محروم نکرده است، جاودانه خواهد ماند.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): انسان دارای کرامتی ذاتی است که از آفریدگار خود به ارمغان گرفته و این کرامت از ابتدای تکوین با او همراه است و تا زمانی که خود را از شایستگی آن محروم نکند، جاودانه خواهد ماند.
شاخه: اساسی
نکتهٔ فقهی: جایگاه کرامت در حقوق بشر (کرامت انسان (فقه سیاسی))
این حق در ماده اول اعلامیه حقوق بشر تحت عنوان «حیثیت» و در اعلامیه حقوق بشر اسلامی تحت عنوان «شرافت انسانی» آمده است و در این میان تعبیر قرآنی کرامت انسان میتواند جامعترین تعبیر تلقی شود.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کرامت انسان در اسناد حقوق بشری با مفاهیمی چون حیثیت و شرافت انسانی مورد تأکید قرار گرفته است.
شاخه: اساسی
نکتهٔ فقهی: قلمرو کرامت در حیات فردی و اجتماعی (کرامت انسان (فقه سیاسی))
کرامت انسان در بعد زندگی اجتماعی او خلاصه نمیشود، بلکه بعد زندگی فردی نیز به هماناندازه دارای کرامت است که بعد اجتماعی.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): کرامت انسان هم در بعد زندگی اجتماعی و هم در بعد زندگی فردی معنا مییابد و به همان اندازه دارای اهمیت است.
شاخه: اساسی
نکتهٔ فقهی: توازن حقوق فرد و مصالح جامعه (کرامت انسان (فقه سیاسی))
در نگرش اسلامی، جامعه از ترکیب آگاهانه افراد شکل میگیرد و نه انحلال کامل فرد در کل؛ ازاینرو توازن میان حقوق فرد و مصالح جامعه ضرورتی اساسی محسوب میشود.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در نگرش اسلامی، جامعه از ترکیب آگاهانه افراد شکل میگیرد و نه انحلال کامل فرد در کل؛ ازاینرو توازن میان حقوق فرد و مصالح جامعه ضرورتی اساسی محسوب میشود.
شاخه: اساسی
نکتهٔ فقهی: نقش اعتقاد، آرمان و ارزشهای مشترک در وحدت جامعه (کرامت انسان (فقه سیاسی))
فراموش نکنیم که احساس شباهتهای نژادی، تاریخی، فرهنگی و مشارکت در زبان و نظایر آن نیست که به انسانها وحدت حقیقی میبخشد، بلکه این اعتقاد، آرمان، منافع و ارزشهای مشترک است که در میان یک گروه ایجاد وحدت میکند و بر اختلافات موجود آنها غلبه پیدا میکند
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): وحدت حقیقی در میان یک گروه انسانی نه از شباهتهای نژادی، تاریخی، فرهنگی و زبانی، بلکه از اعتقاد، آرمان، منافع و ارزشهای مشترک ناشی میشود.
شاخه: فقه سیاسی
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
