نکتهٔ فقهی: اصل تخییر (فرائد الاصول (کتاب))

مقصد دوم شامل دو مقام و انواع گمان‌ها و ظنون معتبر م. ب.. مقام اول امکان عقلی تعبد به ظن و مقام دوم، تاسیس اصل در موارد فقدان دلیل بر وقوع تعبد به ظن م. ب.. اما گمان‌ها و ظن‌های معتبر؛ شامل اماره‌های معتبر در تشخیص منظور و مراد متکلم، اجماع منقول، شهرت در فتوا، خبر واحد و بحث انسداد م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ظن در مواردی که دلیل بر وقوع تعبد به آن وجود دارد، معتبر است و شامل امارات معتبر در تشخیص مراد متکلم، اجماع منقول، شهرت در فتوا، خبر واحد و بحث انسداد می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

مقام اول حکم شک بدون ملاحظه حالت سابق که به سه اصل عملی؛ یعنی برائت، احتیاط و تخییر بر می‌گردد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در موارد شک بدون ملاحظه حالت سابق، یکی از اصول عملیه است که به همراه احتیاط و تخییر مطرح می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

مقام اول حکم شک بدون ملاحظه حالت سابق که به سه اصل عملی؛ یعنی برائت، احتیاط و تخییر بر می‌گردد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در موارد شک بدون ملاحظه حالت سابق، یکی از اصول عملیه است که به همراه برائت و تخییر مطرح می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

مقام اول حکم شک بدون ملاحظه حالت سابق که به سه اصل عملی؛ یعنی برائت، احتیاط و تخییر بر می‌گردد — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در موارد شک بدون ملاحظه حالت سابق، یکی از اصول عملیه است که به همراه برائت و احتیاط مطرح می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

تاریخ اتمام بحث تعادل و تراجیح که آخرین مبحث رسائل، سال ۱۲۷۴ قمری است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مبحثی در اصول فقه که به بررسی چگونگی حل تعارض میان ادله و ترجیح یکی بر دیگری می‌پردازد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

اما در آخر بعضی از قسمت‌های کتاب تاریخ تالیف آن مشخص شده است. تاریخ تالیف قاعده لا ضرر ، در ماه ذیحجه سال ۱۲۶۷ قمری م. ب.. بحث استصحاب در سال ۱۲۶۹ قمری پایان یافته است و تاریخ اتمام بحث تعادل و تراجیح که آخرین مبحث رسائل، سال ۱۲۷۴ قمری است. البته مبحث حجیت ظن به صورت مجزا در سال ۱۲۸۶ ق. کتاب حاضر توسط انتشارات جامعه مدرسین انتشار یافته است. منبع: ج۶، ص۲۷۹

به تعبیر مؤلف، کتاب شامل سه مقصد است. مقصد اول قطع ، مقصد دوم ظن و مقصد سوم شک (اصول عملیه) و در خاتمه نیز تعادل و تراجیح م. ب.. به تعبیر دیگری کتاب را رسائل خمس نیز می‌گویند. که شامل پنج بحث اصلی قطع ، ظن ، اصل برائت ، استصحاب و تعادل و تراجیح م. ب.. ۳. ۱ - مقصد اول (مبحث قطع ) شامل فرق بین اطلاق حجت بر قطع و امارات و چهار تنبیه م. ب.: تنبیه اول ذاتی بودن حجیت قطع همراه با بحث تجری . تنبیه دوم بحث حجیت قطع از طریق مقدمات عقلی. تنبیه سوم بحث حجیت قطع قطاع . تنبیه چهارم مقایسه معلوم به علم اجمالی با معلوم به علم تفصیلی و بحث خنثی. ۳. ۲ - مقصد دوم مقصد دوم شامل دو مقام و انواع گمان‌ها و ظنون معتبر م. ب.. مقام اول امکان عقلی تعبد به ظن و مقام دوم، تاسیس اصل در موارد فقدان دلیل بر وقوع تعبد به ظن م. ب.. اما گمان‌ها و ظن‌های معتبر؛ شامل اماره‌های معتبر در تشخیص منظور و مراد متکلم، اجماع منقول ، شهرت در فتوا ، خبر واحد و بحث انسداد م. ب.. ۳. ۳ - مقصد سوم مقصد سوم، اصول عملیه و شک م. ب.. مؤلف بحث را در دو مقام مطرح نموده است. ۳. ۴ - مقام اول مقام اول حکم شک بدون ملاحظه حالت سابق که به سه اصل عملی؛ یعنی برائت ، احتیاط و تخییر بر می‌گردد و مقام دوم حکم شک با ملاحظه حالت سابق که اصل استصحاب است. ۳. ۵ - مقام دوم مقام دوم نیز در دو موضع بحث می‌کند: موضع اول شک در نفس تکلیف و موضع دوم شک در متعلق تکلیف با علم به نفس تکلیف است. اما موضع اول: شامل سه مطلب است: شبهه تحریمی تکلیفی ، شبهه وجوبی ، و دوران امر بین وجوب و حرمت . هر سه مطلب را در حالت نبودن نص معتبر، اجمال نص ، تعارض ادله بدون مرجح و اشتباه در موضوع حکم بررسی می‌کند که در مجموع دوازده حالت مورد بررسی قرار می‌گیرد. اما موضع دوم :که شک در مکلف به می‌باشد، دارای سه مطلب است: ۱- دوران امر بین حرام و غیر واجب ، ۲- اشتباه واجب با غیر حرام ، ۳- اشتباه واجب با حرام. در مطلب اول و دوم چهار حالت فقدان نص ، اجمال نص، تعارض دو نص و اشتباه در موضوع حکم مورد بررسی قرار می‌گیرد. بنابراین ۹ حالت بیشتر مورد بررسی واقع نمی‌شود. مؤلف بحث دوران امر بین حرام و غیر واجب را به دلیل اشتباه در موضوع حکم در دو مقام بحث می‌کند، یکی در شبهه محصوره و دیگری در شبهه غیر محصوره . و اما مطلب دوم (اشتباه بین واجب با غیر حرام) بر دو قسم است: مردد بین متباینین و مردد بین اقل و اکثر . قسم اول (مردد بین متباینین) نیز در چهار حالت عدم نص، اجمال نص، تعارض دو نص و اشتباه از جهت موضوع بحث می‌شود. در بحث اقل و اکثر در واقع بحث در این است که آیا یک شیء خاص جزء مامور به است یا نیست. و بنابراین در دو محدوده بحث می‌شود: محدوده اول این که جزء خارجی باشد و محدوده دوم این که جزء ذهنی (قید) باشد. در حالتی که که جزء ذهنی باشد نیز با این قید منتزع از امر خارجی است که مغایر با مامور به است و یا متحد با مامور به م. ب.. در خاتمه این بحث نیز مطلبی آورده می‌شود و آن این که در عمل به اصل احتیاط یا برائت چه چیزی معتبر است و سپس معاملات جاهل و جاهل عامل قبل از فحص و قاعده لا ضرر مورد بررسی قرار می‌گیرد. مقام دوم در بحث استصحاب است که هشت عنوان دارد: تعریف، مبادی تصوری ، اقسام استصحاب ، اقوال، ادله، تنبیهات، خاتمه و نسبت استصحاب با سایر ادله. ۳. ۶ - تقسیم استصحاب در بخش تقسیم استصحاب، ابتدا سه محور را ملاک تقسیم قرار داده یکی تقسیم به لحاظ مستصحب ، دیگری تقسیم به اعتبار دلیل حجیت و سوم تقسیم به لحاظ شک ، آنگاه با تقسیمات ریزتر هر یک، در مجموع به ۹ تقسیم برای استصحاب اشاره کرده است. پس از بحث تقسیم استصحاب، مؤلف دوازده تنبیه را ذکر می‌کند که عبارتند از اقسام استصحاب کلی ، استصحاب زمانیات ، استصحاب در احکام عقلی ، استصحاب تعلیقی ، استصحاب احکام شریعت‌های سابق ، عدم حجیت اصل مثبت ، اصل تاخر حادث ، استصحاب صحت عبادت ، جریان استصحاب در اعتقادات شرعی، جریان استصحاب حکم مخصص ، جریان استصحاب در وجوب باقی اجزاء هنگام تعذر انجام بعضی از اجزاء، و معنی شک. در خاتمه نیز شرائط سه گانه استصحاب ذکر می‌شود. پس از بحث استصحاب مؤلف بخشی را به عنوان تقدیم استصحاب بر اماراتی که نظیر اصول هستند؛ مثل قاعده اصالت صحت ، قاعده فراغ و همین طور تعارض استصحاب با قاعده قرعه ، تعارض استصحاب با اصول برائت ، احتیاط و تخییر و در نهایت تعارض دو استصحاب (استصحاب در شک سببی و استصحاب در شک مسببی ) مطرح می‌نماید. ۳. ۷ - خاتمه در خاتمه کتاب رسائل بحث تعادل و تراجیح مطرح می‌شود. در این قسمت پس از ذکر تعریف تعارض، معنی ورود و حکومت ، فرق بین حکومت و تخصیص ، قاعده الجمع مهما امکن اولی من الترک ، فرق بین نص و ظاهر ، و فرق اظهر و ظاهر بحث را در دو مقام بیان می‌فرمایند. مقام اول تعارض دو روایت مساوی و مقام دوم در جایی است که مرجحی در بین دو روایت وجود داشته باشد. منبع: ج۱۰، ص۱۱۸ · ج۱۶، ص۱۳۲

بسیاری از مباحث حجج و امارات که در کتب پیشینیان مورد توجه بود، در ساختار منطقی و نظام تعلیمی خاصی قرار نداشت. اصول عملیه در کلام پیشینیان دارای انسجام دقیق منطقی نبود؛ یکی دیگر از خصوصیات کتاب وسعت تتبع در نظریات علمای اصولی م. ب.. حجم جستجو در اندیشه‌های دیگران از معیارهای ارزشیابی پژوهش‌ها و تحقیقات است. یا در بحث شبهه تحریمیه یکی از دلائل قائلان به برائت ، اجماع است.

حریم و عظمت عالمان باید پاس داشته شود، اما پاسداری از آن حریم نباید با تعبد و تسلیم در برابر رای و نظر آنان اشتباه شود. نقد نظریه یک عالم در واقع احترام به مقام علمی اوست. یکی دیگر از خصوصیات کتاب توجه به جایگاه عقل در مباحث اصولی م. ب.. گاهی بدان استناد جسته و در اثبات مطلبی عقل را مطرح کرده و گاهی در طرد و عدم استفاده از آن سخن رانده است. وی عقل فطری را بر حسب نقل متواتر حجت می‌داند و آن را حجت باطنی و شریعت درونی قلمداد می‌کند و معتقد است دلیل عقلی، با دلیل نقلی تعارض و مخالفت ندارد، و اگر چنین موردی یافت شود، باید دلیل نقلی تاویل شود. با همه ویژگی‌های مثبت کتاب، اما به دلیل نقایصی که در متن و مطالب مطرح شده وجود دارد، تصحیح بعضی از عبارت‌های کتاب و همین طور تهذیب و حذف بعضی از مباحث آن ضروری است. اما پیش از اصلاح کتاب دعوت حق را لبیک گفت. منبع: ج ۱، ص۲۰۸ · بحر الفوائد، ص۲۲۷، سطر ۱۰ · ج۱۰، ص۱۱۸

بحث تجری در کتب اصولی مطرح نبوده و تنها در ضمن مباحث فقهی مورد توجه قرار می‌گرفت. این دو مطلب در پژوهش‌های گذشته به شکل مستقل طرح نشده بود. تبیین رابطه انواع ادله با یکدیگر و رابطه فردی از یک نوع با فرد دیگر در استنباط احکام شرعی سهمی به سزا دارد. منبع: ج۱۰، ص۱۱۸

مقصد دوم شامل دو مقام و انواع گمان‌ها و ظنون معتبر م. ب.. مقام اول امکان عقلی تعبد به ظن و مقام دوم، تاسیس اصل در موارد فقدان دلیل بر وقوع تعبد به ظن م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): ظن در مواردی که دلیل بر وقوع تعبد به آن وجود دارد، معتبر شناخته می‌شود و در استنباط احکام به کار می‌رود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

مقام اول حکم شک بدون ملاحظه حالت سابق که به سه اصل عملی؛ یعنی برائت، احتیاط و تخییر بر می‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در موارد شک در تکلیف و عدم وجود نص معتبر، اجمال نص، تعارض ادله بدون مرجح و اشتباه در موضوع حکم، اصل برائت جاری می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

مقام اول حکم شک بدون ملاحظه حالت سابق که به سه اصل عملی؛ یعنی برائت، احتیاط و تخییر بر می‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در موارد شک در تکلیف و عدم وجود نص معتبر، اجمال نص، تعارض ادله بدون مرجح و اشتباه در موضوع حکم، اصل احتیاط جاری می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

مقام دوم حکم شک با ملاحظه حالت سابق که اصل استصحاب است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در موارد شک در بقای حالت سابق، اصل استصحاب جاری می‌شود و حکم به بقای حالت سابق داده می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

علاوه بر کتاب فرائد الاصول، از شیخ انصاری کتاب‌های حاشیه بر استصحاب قوانین، رسالة فی المشتق، رسالة فی قاعدة لا ضرر و لا ضرار و کتاب تقیه و کتاب‌های اصولی دیگری نیز چاپ شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): این قاعده یکی از قواعد فقهی است که در استنباط احکام شرعی و حقوقی مورد بررسی قرار می‌گیرد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط) · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 30

علاوه بر کتاب فرائد الاصول، از شیخ انصاری کتاب‌های حاشیه بر استصحاب قوانین، رسالة فی المشتق ، رسالة فی قاعدة لا ضرر و لا ضرار ، کتاب تقیه و کتاب‌های اصولی دیگری نیز چاپ شده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): این قاعده یکی از قواعد فقهی است که در کتاب فرائد الاصول مورد بررسی قرار گرفته است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط) · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 30