نکتهٔ فقهی: اصل صحت (لزوم صورت عرفی در معاملات (قواعد فقه))

لزوم صورت عرفی در معاملات ، از مباحث قواعد فقه به معنای آن است که برای اجرای اصل صحت، ابتدا باید عنوان عرفی معامله و ارکان اصلی آن تحقق یافته باشد. اصل صحت در موارد شک در شرایط متعاملین، مقررات شکلی عقد یا وجود شرط فاسد و مانع جاری می‌شود و معامله را صحیح فرض می‌کند. بسیاری از فقها معتقدند اگر شک در ارکان اصلی معامله باشد، اصل صحت جاری نیست؛ زیرا بدون آن ارکان، اساساً معامله‌ای از نظر عرف تحقق نیافته است.

شکی که در معاملات حاصل می‌شود چند حالت دارد: ۱. ۱ - شک در ارکان اصلی معامله منظور از ارکان اصلی معامله آن است که با فقدان آن‌ها اصولا نمی‌توان عنوان عرفی معامله و عقد را بر عمل انجام شده اطلاق کرد. مثل این که در معامله شک کنیم آیا ثمن وجود داشته یا نه؟ یا این که عوضین مالیت داشته‌اند یا نه؟ چون در معاملات از شرایط اساسی این است که ثمن وجود داشته باشد و عوضین مالیت داشته باشند، اگر معامله‌ای فاقد اوصاف مذکور باشد عرفا عنوان معامله بر آن قابل اطلاق نیست. ۱. ۲ - شک در شرایط متعاملین گاهی در ارکان اصلی معامله شک وجود ندارد و بعد از استکمال ارکان اصلی، در شرایط متعاملین از جهت یا جهاتی شک حادث می‌شود، مثل این که آیا متعاملین مختار بوده‌اند یا مکره؟ ۱. ۳ - شک در مقررات شکلی ممکن است شک در شرایط جنبی معامله حاصل شود. مثل این که آیا ایجاب بر قبول مقدم بوده است یا نه و یا این که مقررات شکلی عقد رعایت شده است یا نه؟ ۱. ۴ - شک در وجود شرط فاسد یا مانع گاهی شک در وجود مانع یا شرایط فاسدی است که ممکن است معامله را باطل کند.

بدیهی است که در سه قسم اخیر اصل صحت جاری می‌شود، اعم از این که شک در شرایط متعاملین باشد یا در عوضین و یا در مقررات شکلی و وجود شرط فاسد و مانع. اما در صورت اول، یعنی آنجا که شک در وجود ارکان اصلی معامله است به نظر بسیاری از فقها، اصل صحت جاری نمی‌شود، زیرا تحقق عنوان عرفی بر معامله مذکور متوقف و منوط به تحقق آن رکن اصلی است، به صورتی که بدون آن اصولا معامله‌ای واقع نشده است. به عبارت دیگر، اصالت الصحه در معاملات جاری نمی‌شود، مگر پس از احراز عنوان عرفی معامله. ثانیا صغر از شرایط اساسی و اصلی معامله نیست تا در صورت فقدان آن، عنوان معامله عرفا صدق نکند، بلکه صغر از شرایط شرعی محسوب است، هر چند که شاید تمیز از شرایط عرفی باشد. قانون مدنی ایران در ماده ۲۲۳ مقرر می‌دارد: «هر معامله‌ای که واقع شده باشد محمول بر صحت است، مگر این که فساد آن معلوم شود». زیرا قانون مزبور در ماده ۱۹۰ تحت عنوان «شرایط اساسی برای صحت‌ معامله» ، قصد طرفین و رضای آن‌ها، اهلیت طرفین، موضوع معین که مورد معامله باشد و مشروعیت جهت معامله را ذکر کرده لذا ب. ت. ب. ماده ۲۲۳ می‌توان گفت در کلیه معاملات که شک در صحت آن باشد، اصل صحت جاری خواهد بود. منبع: ج۱، ص۳۲۴ · رسائل، ص۴۱۷

بسیاری از فقها معتقدند اگر شک در ارکان اصلی معامله باشد، اصل صحت جاری نیست؛ زیرا بدون آن ارکان، اساساً معامله‌ای از نظر عرف تحقق نیافته است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر شک در ارکان اصلی معامله باشد، اصل صحت جاری نیست؛ زیرا بدون آن ارکان، اساساً معامله‌ای از نظر عرف تحقق نیافته است. شاخه: مدنی

شیخ انصاری و قانون مدنی ایران اصل صحت را گسترده‌تر دانسته و آن را در همه موارد شک در صحت معامله، تا زمانی که فساد ثابت نشود، قابل اجرا می‌دانند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اصل صحت در همه موارد شک در صحت معامله، تا زمانی که فساد ثابت نشود، قابل اجرا است، حتی در موارد شک در ارکان اصلی عقد. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۲۲۳ قانون مدنی · از قواعدِ فهرستِ فقهی: 18

قانون مزبور در ماده ۱۹۰ تحت عنوان «شرایط اساسی برای صحت‌ معامله» ، قصد طرفین و رضای آن‌ها، اهلیت طرفین، موضوع معین که مورد معامله باشد و مشروعیت جهت معامله را ذکر کرده — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قصد طرفین و رضای آن‌ها، اهلیت طرفین، موضوع معین که مورد معامله باشد و مشروعیت جهت معامله از شرایط اساسی صحت معامله هستند. شاخه: مدنی · ارتباط با قانون: ماده ۱۹۰ قانون مدنی