نکتهٔ فقهی: اعتبار سنجی روایات (علم رجال)

دیگر کاربردها: رجال (ابهام‌زدایی) . این دانش از آغاز تدوین علوم اسلامی مورد توجه بوده و هدف آن، تحلیل سلسله اسناد روایات منسوب به پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و ائمه (علیهم‌السلام) است. ناقدان با بهره‌گیری از رجال ، اعتبار گزارش‌های حدیثی را ارزیابی می‌کنند. در میان اندیشمندان امامیه ، دو برداشت کلی از این حوزه وجود دارد؛ این آگاهی‌ها به شناخت دقیق ویژگی‌های فردی و اجتماعی ناقلان کمک می‌کند. در نهایت، این دانش به عنوان ترازویی برای سنجش اعتبار سنت شناخته می‌شود.

در این ترکیب، ذکر رجال از باب غلبه است نه بیان جنسیت و بنابراین شامل زنان راوی نیز می‌شود. منبع: الفوائد الرجالیة من تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۳۶، چاپ محمدرضا مامقاتی، قم ۱۴۳۱ · رجال السید بحرالعلوم، ج۲، ص۳۷۰، المعروف بالفوائد الرجالیة، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش · اصول علم الرجال، ج۱، ص۱۹، بیروت ۱۴۲۰

از این‌رو، اصولیان و رجالیان لازم نمی‌دیدند که آن را علمی مستقل مانند دیگر علوم تلقی و حدود و ثغور آن را مشخص کنند. منبع: مشرق الشمسین و اکسیرالسعادتین، ص۷۱، چاپ مهدی رجایی، مشهد ۱۳۷۲ش · نقدالرجال، ج۲، ص۴۳، قم ۱۴۱۸ · الوافیة فی اصول الفقه، ج۱، ص۲۷۵، چاپ محمدحسین رضوی کشمیری، قم ۱۴۱۵ · المحاضرات و المحاورات، ج۱، ص۲۹۳، چاپ یحیی جبوری، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۳ · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۲۵۲ـ ۲۵۴، دمشق ۱۴۲۸/۲۰۰۷ · الفوائد الرجالیة، ج۱، ص۳۵۳۶، چاپ محمدکاظم رحمان ستایش، قم ۱۳۸۲ش

و دیگر، احراز اوصافی که در قبول یا رد خبر آن‌ها تاثیر دارد، یعنی احراز عدالت و وثاقت، یا اثبات فسق و ضعف و مهمل یا مجهول بودن. منبع: لبّ اللباب فی علم الرجال، ج۱، ص۲۶، چاپ محمدحسین مولوی، در میراث حدیث شیعه، دفتر۲، ۱۳۷۸ش · الایجاز فی علمی الرجال و الدرایة، ج۱، ص۳۰۷، چاپ حمید احمدیجلفایی، در میراث حدیث شیعه، دفتر۱۵، به کوشش مهدی مهریزی و علی صدرایی خویی، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۵ش · الفن الثانی من القوامیس، ج۱، ص۸۱، چاپ محمدکاظم رحمان ستایش، در رسائل فی درایة الحدیث، چاپ ابوالفضل حافظیان بابلی، ج۲، قم: دارالحدیث، ۱۳۸۳ش · الفوائد الرجالیة، ج۱، ص۳۵، چاپ محمدکاظم رحمانستایش، قم ۱۳۸۲ش · توضیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۲۹، چاپ محمدحسین مولوی، قم ۱۳۷۹ش · بهجة الآمال فی شرح زبدةالمقال، ج۱، ص۴ـ۱۰، ج۱، قم ۱۳۷۱ش · نتیجةالمقال فی علم الرجال، ص۴ـ۸، چاپ سنگی تهران، ۱۲۸۴ · رجال السید بحرالعلوم المعروف بالفوائد الرجالیة، ج۱، ص۲۹ـ۴۴، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش · بحوث فی علم الرجال، ج۱، ص۱۱، قم ۱۳۶۲ش · کلیات فی علم الرجال، ج۱، ص۱۱، قم ۱۴۲۱ · اصول علم الرجال، ج۱، ص۱۱، بیروت ۱۴۲۰ · مقیاس الرواة فی کلیات علم الرجال، ج۱، ص۹، قم ۱۴۲۲ · دانش رجال الحدیث، ج۱، ص۱۷، مشهد ۱۳۸۲ش · اصول علم الرجال، ج۱، ص۲۲، بیروت ۱۴۲۰

در این میان، برخی از اخباریان ادعا کرده‌اند که همه روایات موجود در منابع شیعی، اعم از آنچه در کتب اربعه آمده است، یا قطعی الصدورند یا دست کم، اعتبار و حجیت دارند. گذشته از این، گفته‌های رجالیان درباره راویان، غالبا نظر اجتهادی خودشان است و برای دیگران حجیتی ندارد و در واقع نوعی شهادت است. حال اگر توثیقات رجالیان شهادت محسوب شود، چرا توثیقات صاحبان کتاب‌های معتبر حدیث درباره راویان به عنوان شهادت پذیرفته نشود. همچنین اختلاف نظرهایی که در معنای عدالت وجود دارد، موجب اعتمادنکردن به اقوال رجالیان در عادل یا ناعادل دانستن برخی از راویان می‌شود. از سوی دیگر، عمل به ظن در امر دین بر طبق آیات قرآن و ادله قطعی جایز نیست. بنابراین، استنباط حکم شرعی، علی‌الاغلب از مراجعه به روایات ماثوره از اهل‌بیت عصمت (علیهم‌السّلام) حاصل می‌شود که خود متوقف بر اثباتِ حجیت آن روایات برای ما و نیز حجیت خبر واحد است. پس راهی جز رجوع به اخبار ثقات و راویان عادل نیست و احراز وثاقت هم منوط به بررسی‌های رجالی است. وجود اخبار و احادیث جعلی در میان انبوه روایات و نیز وجود جاعلان حدیث، بررسی‌های رجالی برای احراز ضعف و وثاقت راویان را ضروری می‌کند. دلیل نقلی مسئله هم وجود روایاتی است که از بودن این احادیث و راویان ــ هرچند ممکن است تعداد آن‌ها زیاد نباشدــ خبر می‌دهد. حال برای شناخت این قبیل اشخاص باید در احوال راویان تحقیق کرد. افزون بر این، در اخبار عِلاجیه امامان (علیهم‌السّلام) که عبارت است از راه و و روش‌هایی برای رفع تعارض در احادیث، بر صفات و ویژگی‌های راویان تاکید شده است. احتمال دارد گاهی امام معصوم در برابر چنین افرادی، از روی تقیه ، بر اساس مذهب آن‌ها پاسخ داده باشد و راویان بدون اشاره به مذهب آن فرد، پرسش او و پاسخ امام را نقل کرده باشند که در این صورت، برای شناسایی احادیثی که از سر تقیه صادر شده است، بررسی‌های رجالی لازم می‌آید. در برخی مسائل هم هیچ‌یک از شقوق شهرت ندارد و در برخی دیگر نیز یک قول مشهور و قول دیگر مشهورتر است. افزون بر این، حجیت شهرت فتوایی برای این‌که معیار اعتماد به صدور روایات قرار گیرد، در اصول فقه نقد شده است. یزید بن زُرَیع نیز اصحاب اسانید را شهسواران دین اسلام خوانده است. همچنین شعبة بن حجّاج با کنایه به کسانی که اظهار نظرهای رجالی را مصداق غیبت می‌شمردند، گفته است بیایید برای خدا غیبت کنیم. منبع: خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، ج۱، ص۴۳، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۷ · کتاب الرجال، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۸۳ش · فهرست أسماء مصنفی الشیعة، ج۱، ص۷۶، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۶۵ش · الوافیة فی اصول الفقه، ج۱، ص۲۶۰۲۶۱، چاپ محمدحسین رضوی کشمیری، قم ۱۴۱۲ · الرسائل الاصولیة، ج۱، ص۱۱۲۱۱۳، قم ۱۴۱۶ · الفوائد المدنیة، ج۱، ص۱۲۸۱۲۹، چاپ رحمةاللّه رحمتی اراکی، قم ۱۴۲۴ · مرآةالعقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج۱، ص۲۱۲۲، چاپ‌هاشم رسولی محلاتی، تهران ۱۳۷۹ش · کتاب الوافی، ج۱، ص۲۵، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان ۱۳۶۵۱۳۷۴ش · تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، ج۳۰، ص۱۵۳ـ ۱۶۵، قم ۱۴۱۶ · الکافی، ج۱، ص۸، بیروت · تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، ج۳۰، ص۱۵۳، قم ۱۴۱۶ · الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، ج۱، ص۲۲۲۳، قم ۱۳۶۳۱۳۶۷ش · تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، ج۳۰، ص۲۴۷، قم ۱۴۱۶ · توضیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۴۴، چاپ محمدحسین مولوی، قم ۱۳۷۹ش · الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، ج۱، ص۲۴، قم ۱۳۶۳۱۳۶۷ش · الفوائد الرجالیة من تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۸۰، چاپ محمدرضا مامقانی، قم ۱۴۳۱ · الفوائد الرجالیة من تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۸۸، چاپ محمدرضا مامقانی، قم ۱۴۳۱ · الفوائد الرجالیة من تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۸۶، چاپ محمدرضا مامقانی، قم ۱۴۳۱ · اجتهاد و تقلید، ج۱، ص۱۲۷، کرمان ۱۳۶۲ · الفوائد المدنیة، ج۱، ص۱۱۸، چاپ رحمةاللّه رحمتی اراکی، قم ۱۴۲۴ · الرسائل الاصولیة، ج۱، ص۱۱۲۲۲۹، قم ۱۴۱۶ · یونس/سوره۱۰، آیه۳۶ · فرائدالاصول، ج۱، ص۱۳۱۱۳۳، قم ۱۴۱۹ · معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۰-۲۱، موسسه خویی · مقیاس الرواة فی کلیات علم الرجال، ج۱، ص۱۳، قم ۱۴۲۲ · الرسائل الاصولیة، ج۱، ص۱۲۴۱۲۷، قم ۱۴۱۶ · اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۲۲۳۲۲۸، تلخیص محمد بن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش · الکافی، ج۱، ص۶۷۶۸، انتشارات دارالکتب الاسلامیه · الفوائد الرجالیة من تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۵۹ـ۶۲، چاپ محمدرضا مامقانی، قم ۱۴۳۱ · کلیات فی علم الرجال، ج۱، ص۲۸، قم ۱۴۲۱ · توضیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۳۷، چاپ محمدحسین مولوی، قم ۱۳۷۹ش · الرسائل الاصولیة، ج۱، ص۱۲۹۱۳۲، قم ۱۴۱۶ · تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱، ص۱۶۰۱۶۱، چاپ بشار عوّاد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲ · المحدث الفاصل بین الراوی و الواعی، ج۱، ص۳۲۰، چاپ محمد عجاج خطیب، بیروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰ · تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱، ص۱۶۵، چاپ بشار عوّاد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲ · الضعفاء الکبیر، ج۱، ص۱۵، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴ · الجرح و التعدیل، ج۱، ص۲۳، حیدرآباد، دکن ۱۳۷۱۱۳۷۳/ ۱۹۵۲ ۱۹۵۳، چاپ افست بیروت، بیتا · المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج۱، ص۵، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶

در دوران تابعین اسناد احادیث بیش‌تر مورد توجه و بررسی قرار گرفت. به عقیده شاخت منسوب کردن این سخن به ابن‌سیرین صحیح نیست. در باب دیدگاه دیگر خاورشناسان در باب آغاز شکل‌گیری اسناد. برای اثبات این نظر، به گزارش‌هایی، از جمله قول خود ابن‌سیرین استناد شده است؛ از جمله نقلی از وی که گفته است فتنه زمانی واقع شد که صحابه پیامبر ده هزار تن بودند. در هر حال، محدّثان با گذشت زمان و در پی گسترش دامنه تصرفات مسلمانان و پیدایش مذاهب عقیدتی و احزاب سیاسی، به ویژه آن‌جا که حدیث درباره مسائل فقهی و حلال و حرام بود، در اخذ و نقل حدیث دقت و مراقبت بسیاری ورزیدند و شروط زیادی برای راوی حدیث وضع کردند. مستند آنان در این کار، جز مشاهدات حسی و حکم عقل به جایزالخطا بودن انسان‌ها، منقولات فراوان از پیامبر اکرم بود که مسلمانان را در این زمینه به احتیاط فرا خوانده بود. مثلا براساس نقل ابن‌عباس از پیامبر اکرم، آن حضرت روایت از راوی غیرعادل یا غیرثَبت را از عوامل نابودی امت دانسته است. در آغاز که علوم نقلی چندان از هم تفکیک نشده بود، احکام و ضوابط رجالی مانند دیگر علوم حدیثی، به صورت اظهارنظرهای پراکنده و نامنسجم و عمدتاً در حوزه علل الحدیث در حاشیه احادیث ابراز و گاه ثبت می‌شد، اما به تدریج این اظهارات از کتاب‌های حدیثی منفک شد و مثلا به صورت اقوال یا سؤالات فلانی در باب رجال درآمد. ۸.۱. ۱ - قرن دوم قواعد و ضوابط رجالی در میان تابعین و محدّثان نیمه اول قرن دوم، ملموس و دور از قوانین فنی و پیچیده دوره‌های بعد بود. مثلا، نخستین اصلی که از تتبع در اقوال آنان به عنوان اصلی عقلایی و معیار به دست می‌آید این است که پذیرش حدیث راوی منوط است به میزان اطمینان و اعتماد به او، و این از رفتار اخلاقی و میزان پایبندی او به دین برداشت می‌شود. دروغگویی از مهمترین اسبابی بود که اطمینان به راوی و حدیث او را مخدوش می‌ساخت و بسیاری از راویان بدین سبب جرح می‌شدند. بر این اساس است که شافعی می‌گفت ابن‌سیرین و ابراهیم نخعی و بسیاری دیگر از تابعین، حدیث را جز از افراد معروف نقل نمی‌کردند و هیچ‌یک از عالمان حدیث را ندیدم که با این روش مخالفت کند. ابراهیم نخعی هم می‌گفت وقتی قصد داشتیم حدیث از شیخی نقل کنیم، از او درباره خوراک و پوشاک و خرج و دخل زندگی‌اش می‌پرسیدیم، اگر روشن و براساس راستی و درستی بود حدیثش را اخذ می‌کردیم و در غیر این صورت، نزد او نمی‌رفتیم. راوی این روایت می‌افزاید که شعبه خود در آن زمان از فقیرترین مردم بود. پایبند بودن یا پایبند نبودن به پاره‌ای از اصول اعتقادی مورد اختلاف هم از جمله قواعد ابتدایی و ملموسی بود که برای جرح یا تعدیل یک راوی به کار می‌رفت. یکی دیگر از اسباب نقل کردن حدیث از یک راوی، سبّ صحابه بود؛ در گفته‌های آنها، ضوابطی چون راستگویی، داشتن حافظه خوب، خطای‌ اندک در دریافت و نقل، شهرت، ترک بدعت و دوری از گناهان کبیره، از شرایط راوی دانسته شده‌ است. مثلا گفته می‌شد از راویانی با این اوصاف حدیث نوشته نشود: دروغگو؛ کسی که زیاد خطا می‌کند اما آن را اصلاح نمی‌کند؛ بدعت‌گذاری که دیگران را به بدعتش دعوت می‌کند؛ راویی که احادیث خود را از حفظ نیست و با این‌حال از حافظه نقل می‌کند؛ و شیخی که حدیث‌شناس نیست، گرچه اهل فضل و عبادت باشد. ۸.۱. ۲ - قرن سوم از نیمه قرن سوم، مباحث و قواعد رجالی به مباحث و ضوابط محدّثان و رجالیان نزدیک‌تر شد. همچنین است نقل نکردن از کسانی که غالبآ حدیث منکر یا غلط نقل می‌کنند. از این زمان این بحث نیز مطرح شد که به سبب طولانی شدن اسناد حدیث، برای اطمینان یافتن از صحت حدیث، چیزهایی مانند صحت کتاب‌ها و نوشته‌ها معیار قرار گیرد. ازاین‌رو گفته شد که راوی حدیث به سه چیز نیاز دارد: حفظ، صداقت و صحت کتاب‌هایش؛ هرچند اگر در یکی خطا کرد و دو شرط دیگر را داشت، زیانی نخواهد داشت. به عقیده او خداوند از صحابه که شاهد وحی و تنزیل قرآن بوده‌اند و با تفسیر و تاویل آن آشنا، شک و دروغ و خطا را دور کرده‌ است پس در پذیرش روایات آنان جای بحث نیست. این ضابطه رجالی در واقع مسئله‌ای اعتقادی بود که به نظر می‌رسد در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری پدید آمده باشد. مباحث طریق نقل نیز در همین زمان نظام‌مند شده‌ است. ضعف راویِ بعد از راوی موردنظر؛ نقل روایت به شکل مُرسل؛ منقطع بودن روایت؛ و سرانجام، وجود راوی مُدلِّس در طریق نقل، زیرا ممکن است او از فرد ضعیفی حدیث شنیده باشد و تا وقتی که چگونگی سماع او روشن نشده باشد، نمی‌توان حدیثش را حجت دانست. در این دوره همچنین این مسئله مهم در مورد عدالت راوی مطرح شده است که آیا تایید عدالت (تعدیل) راوی از باب تایید عدالت شاهد است یا با آن فرق دارد. در دوره‌های بعد این بحث کامل‌تر شد و کسانی که تعدیل راوی را از باب تعدیل شاهد می‌دانستند، به حدیثی منسوب به پیامبر اکرم استناد می‌کردند که بر اساس آن حدیث را باید از کسانی گرفت که شهادتشان روا شمرده می‌شود؛ هرچند این حدیث ضعیف شمرده شده‌ است. در میان گزارش‌های قرن دوم و سوم از اقوال محدّثان و رجالیان این دوران، اصطلاحاتی هم‌چون مُنکَرُالحدیث، متروک‌الحدیث و مانند آن به چشم می‌خورد. بیشتر مصطلحات ناظر به جرح و تعدیل در این دوره از آن یحیی بن معین است. منبع: الجامع الصحیح، ج۱، ص۱۴۱۵، بیروت، دارالفکر · الجامع الصحیح، ج۱، ص۱۵، بیروت، دارالفکر · ج۲، ص۱۳۵، ed S M Stern، translated from the German by C R Barber and S M Stern، London ۱۹۶۷-۱۹۷۱ · ج۱، ص۳۶ـ۳۷، Oxford ۱۹۶۷ · تاریخ طبری، ج۱، ص۱۸۲۵ · المستشرقون و الحدیث النبوی، ج۱، ص۱۰۹ـ۱۱۱، عَمّان ۱۴۲۰/۱۹۹۹ · السنة و مکانتها فی التشریع الاسلامی، ج۱، ص۹۰، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵ · العلل ومعرفة الرجال، ج۳، ص۱۸۲، چاپ وصی اللّه عباس، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸ · المستشرقون والحدیث النبوی، ج۱، ص۱۱۳ـ۱۱۴، عَمّان ۱۴۲۰/۱۹۹۹ · الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۱۴۲، چاپ یحیی مختار غزّاوی، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۸ · التمهید لما فی المُوَطَّا من المعانی و الاسانید، ج۱، ص۵۸، چاپ مصطفیبن احمد علوی و محمد عبدالکبیر بکری، ۱۴۰۸/۱۹۸۸ · المصنَّف فی الاحادیث و الآثار، ج۱، ص۲۵۶، چاپ سعید محمد لحّام، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹ · الجامع الصحیح، ج۱، ص۱۲، بیروت، دارالفکر · کتاب التمییز، ج۱، ص۱۷۸، در محمد مصطفی اعظمی، منهج النقد عند المحدثین:نشاته و تاریخه، ریاض ۱۴۱۰/۱۹۹۰ · یحیی بن معین وکتابه التاریخ، ج۱، ص۱۰، مکه ۱۳۹۹/۱۹۷۹ · الجامع الصحیح، ج۱، ص۱۷، بیروت، دارالفکر · المحدث الفاصل بین الراوی والواعی، ج۱، ص۴۰۵، چاپ محمد عجاج خطیب، بیروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰ · الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۱۵۶، چاپ یحیی مختار غزّاوی، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۸ · المحدث الفاصل بین الراوی والواعی، ج۱، ص۴۰۹، چاپ محمد عجاج خطیب، بیروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰ · ج۱، ص۲۶۰، چاپ یحیی مختار غزّاوی، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۸ · الطبقات الکبری، ج۶، ص۲۲۸ · الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۱۵۴، چاپ یحیی مختار غزّاوی، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۸ · کتاب الضعفاء الکبیر، ج۱، ص۸، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸ · ج۱، ص۸، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸ · کتاب التمییز، ج۱، ص۱۷۸۱۷۹، در محمد مصطفی اعظمی، منهج النقد عند المحدثین:نشاته و تاریخه، ریاض ۱۴۱۰/۱۹۹۰ · کتاب الضعفاء الکبیر، ج۱، ص۱۳۱۴، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸ · العلل ومعرفة الرجال، ج۲، ص۴۴۸، چاپ وصی اللّه عباس، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸ · الجامع الصحیح، ج۱، ص۲۳، بیروت، دارالفکر · الجامع الصحیح، ج۱، ص۲۹، بیروت، دارالفکر · الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۱۵۹، چاپ یحیی مختار غزّاوی، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۸ · الجرح والتعدیل، ج۱، ص۷۱۱، حیدرآباد، دکن ۱۳۷۱ ۱۳۷۳/ ۱۹۵۲۱۹۵۳، چاپ افست بیروت، بیتا · ج۱، ص۱۹۰ـ۲۰۶، provenance and authorship of early h¤ ad¦ith، Cambridge ۱۹۸۳ · اضواء علی السنة المحمدیة، ج۱، ص۳۳۹ـ۳۶۳، او، دفاع عن الحدیث، قاهره · ج۱، ص۷۱۱، حیدرآباد، دکن ۱۳۷۱ ۱۳۷۳/ ۱۹۵۲۱۹۵۳، چاپ افست بیروت، بیتا · المجروحین من المحدثین والضعفاء والمتروکین، ج۱ ص۶۲-۸۹، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ ۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶ · الثقات، ج۱، ص۱۱ ۱۲، حیدرآباد، دکن ۱۳۹۳۱۴۰۳/ ۱۹۷۳۱۹۸۳، چاپ افست بیروت · المجروحین من المحدثین والضعفاء والمتروکین، ج۱ ص۹۰-۹۵، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ـ ۱۳۹۶/۱۹۷۵ـ۱۹۷۶ · الجامع الصحیح، ج۱، ص۷، بیروت، دارالفکر · المجروحین من المحدثین والضعفاء والمتروکین، ج۱ ص۲۵، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ ۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶ · الطبقات الکبری، ج۶، ص۲۲۳ · معجم مصطلحات الحدیث و لطائف الاسانید، ج۱، ص۴۷۰ـ۴۷۴، ریاض ۱۴۲۰/۱۹۹۹ · الطبقات الکبری، ج۵، ص۴۴۲ · الجرح و التعدیل، ج۱، ص۱۲۲، تونس ۱۴۳۱/۲۰۱۰

۹. ۱ - قواعد بر مبنای اصول و مکتوبات علما برای احراز صحت صدور حدیث از ائمه، به تدریج، ضوابطی تعیین کردند: یک دسته، ضوابط ناظر به ارزیابی مکتوبات حدیثی است که تا مدت‌ها ملاک اطمینان یافتن از صحت صدور احادیث بوده‌اند و در واقع نخستین قواعد رجالی شیعه نیز به حساب می‌آیند؛ و دسته دیگر، ضوابط ناظر به ارزیابی شخصیت راویان است. ۹.۱. ۱ - عصر ائمه در روایات ائمه هر دو گونه قواعد مذکور به چشم می‌خورد و روایات درخور توجهی از ایشان در دست است که در آنها پاره‌ای از مکتوبات حدیثی متقدم ارزیابی و تایید شده‌ است. ۹.۱. ۲ - عصر پس از ائمه این شیوه ارزیابی حدیث پس از عصر ائمه نیز ادامه یافت. او همچنین انتساب مکتوبی مشتمل بر پرسش‌های مردم قم و پاسخ‌های آن‌ها به ناحیه مقدسه را تایید کرد که در انتسابش به شلمغانی یا ناحیه مقدسه تردید وجود داشت. پس از عصر ائمه، این روش سنجش تا چند قرن در میان علمای شیعه رواج داشت و متون حدیثی بر حسب ملاک‌ها و قواعدی سنجیده و ارزیابی و انتساب مندرجات آن‌ها به معصوم تایید می‌شد؛ تکرار حدیث در یک یا دو اصل یا بیش‌تر به طریق‌های گوناگون و اسانید فراوان و معتبر؛ از این رو، علما ناگزیر از وضع قانون تازه‌ای شدند تا براساس آن احادیث معتبر را از غیرمعتبر تشخیص دهند. بدین گونه‌ اندک‌ اندک قواعد و ضوابطی برای ارزیابی رجالی راویان پدید آمد. قواعد ناظر به توثیق رجال و راویان حدیث نیز ریشه در روایات اهل بیت (علیهم‌السّلام) دارد. اگر از جمیل یا معاویه بدون ذکر نام پدر نقل کنند، هم احتمال صحت روایت وجود دارد و هم کذب آن؛ او در توثیق و تضعیف هر یک از رجال عملا مبانی و قواعدی رجالی را پایه‌گذاری کرد؛ او در مقدمه منتقی‌ الجمان پاره‌ای از قواعد رجالی را آورد. او در رسالة فی الاجتهاد و الاخبار ادعای اخباریان را مبنی بر قطعی‌الصدور بودن همه اخبار کتاب‌های حدیثی، سست کرد؛ اما در مواجهه با مجموع احادیث دو راه بیش‌تر پیش روی خود نداشت: نخست منحصرکردن حجیت به اخبار متواتر و صرف نظرکردن از اخبار آحاد که نتیجه آن فرو نهادن عمده اخبار و احادیثی بود که فقه شیعه بر آن اتکا دارد؛ دوم، فراهم کردن راه و روش‌های تازه‌ای جهت توثیق که اعتماد فقها را به حجیت اخبار ظنی یا آحاد بازگرداند، بی‌آنکه ناگزیر باشد به راه و روش اخباریه تمسک جوید. تصریح یکی از بزرگان متاخر به شرط این‌که توثیق‌کننده با راوی مورد نظر، معاصر یا نزدیک به روزگار او باشد، چه در غیر این صورت توثیق آنان مبتنی بر حدس و بنابراین نامعتبر است؛ ادعای اجماع از سوی اقدمین (یعنی طبقه قبل از مشایخ کتب اربعه رجال و حدیث، مانند اصحاب ائمه، مؤلفان اصول متقدم و صاحبان نخستین جوامع حدیثی و فقهی) که هرچند از نوع اجماع منقول باشد، پذیرفتنی است. منبع: ج۷، ص۳۱۱، چاپ بیروت · رجال نجاشی، ج۱، ص۲۳۱، مرکز نشر اسلامی · الکافی، ج۳، ص۳۱۱، چاپ بیروت · اختیار معرفةالرجال، ج۱، ص۴۸۴۴۸۵، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش · کتاب الغیبة، ج۱، ص۳۸۹۳۹۰، چاپ عباداللّه طهرانی و علی احمد ناصح، قم ۱۴۱۷ · کتاب الغیبة، ج۱، ص۳۸۹، چاپ عباداللّه طهرانی و علی احمد ناصح، قم ۱۴۱۷ · کتاب الغیبة، ج۱، ص۳۷۳، چاپ عباداللّه طهرانی و علی احمد ناصح، قم ۱۴۱۷ · عدةالاصول، ج۱، ص۱۲۶، چاپ محمدمهدی نجف، قم ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین، ج۱، ص۲۶۲۸، مع تعلیقات محمداسماعیل مازندرانی خواجوئی، چاپ مهدی رجایی، مشهد ۱۳۷۲ش · مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین، ج۱، ص۳۰۳۱، مع تعلیقات محمداسماعیل مازندرانی خواجوئی، چاپ مهدی رجایی، مشهد ۱۳۷۲ش · اصول علم الرجال، ج۱، ص۸۷ـ۸۸، بیروت ۱۴۲۰ · الکافی، ج۱، ص۶۲۶۴، دارالکتب الاسلامیه · الکافی، ج۱، ص۶۷۶۸، دارالکتب الاسلامیه · عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة، ج۴، ص۱۳۳، چاپ مجتبی عراقی، قم ۱۴۰۳۱۴۰۵/ ۱۹۸۳۱۹۸۵ · اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۱۳۵۱۳۷، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش · اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۵۹۴۵۹۵، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش · مبانی حجیت آرای رجالی، ج۱، ص۴۷، قم ۱۳۹۱ش · دروس تمهیدیّة فی تاریخ علم الرجال عند الامامیة، ج۱، ص۸۷، دارالفقه الاسلامی المعاصر، ۱۴۳۳/ ۲۰۱۲ · اختیار معرفةالرجال، ج۱، ص۲۳۸، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش · دروس تمهیدیّة فی تاریخ علم الرجال عند الامامیة، ج۱، ص۱۰۵ـ۱۰۹، دارالفقه الاسلامی المعاصر، ۱۴۳۳/ ۲۰۱۲ · دروس تمهیدیّة فی تاریخ علم الرجال عند الامامیة، ج۱، ص۹۳، دارالفقه الاسلامی المعاصر، ۱۴۳۳/ ۲۰۱۲ · اصول علم الرجال، ج۱، ص۷۴، بیروت ۱۴۲۰ · عدة الاصول، ج۱، ص۳۳۶ـ۳۳۸، چاپ محمدمهدی نجف، قم ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · معارج الاصول، ص۱۵۰، چاپ محمدحسین رضوی، قم ۱۴۰۳ · دروس تمهیدیّة فی تاریخ علم الرجال عند الامامیة، ج۱، ص۱۷۵، دارالفقه الاسلامی المعاصر، ۱۴۳۳/ ۲۰۱۲ · خاتمة مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۳۷، قم ۱۴۱۵۱۴۲۰ · کتاب الرجال، ج۱، ص۵۵۵ـ۵۶۵، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۸۳ش · ج۱، ص۱۸۷ـ۱۸۸، دارالفقه الاسلامی المعاصر، ۱۴۳۳/ ۲۰۱۲ · کتاب الرجال، ج۱، ص۵۵۶، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۸۳ش · خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، ص۵۰، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۷ · اصول علم الرجال، ج۱، ص۷۶ـ۷۷، بیروت ۱۴۲۰ · منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان، ج۱، ص۱۶۲۳، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲۱۳۶۵ش · دروس تمهیدیّة فی تاریخ علم الرجال عند الامامیة، ج۱، ص۲۸۳ـ۲۸۴، دارالفقه الاسلامی المعاصر، ۱۴۳۳/ ۲۰۱۲ · استقصاء الاعتبار فی شرح الاستبصار، ج۱، ص۴۸، قم ۱۴۱۹ · دروس تمهیدیّة فی تاریخ علم الرجال عند الامامیة، ج۱، ص۳۳۹ـ۳۴۰، دارالفقه الاسلامی المعاصر، ۱۴۳۳/ ۲۰۱۲ · فوائد الوحید البهبهانی، ج۱، ص۱، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۸/ ۱۹۶۸، چاپ افست قم ۱۴۰۴ · ج۱، ص۴۴-۶۳، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۸/ ۱۹۶۸، چاپ افست قم ۱۴۰۴ · ج۱، ص۳۴۰، دارالفقه الاسلامی المعاصر، ۱۴۳۳/ ۲۰۱۲ · تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۲۰۴ـ۲۰۹، چاپ سنگی نجف ۱۳۴۹ـ۱۳۵۲ · معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۹۴۶، موسسه خویی · معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۵۰۵۲، موسسه خویی · معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۵۷۸۳، موسسه خویی · کلیات فی علم الرجال، ج۱، ص۱۵۱۱۵۷، قم ۱۴۲۱ · کلیات فی علم الرجال، ج۱، ص۱۶۱۳۵۰، قم ۱۴۲۱ · بحوث فی علم الرجال، ج۱، ص۱۴۲۸، قم ۱۳۶۲ش · بحوث فی علم الرجال، ج۱، ص۲۷۲۸، قم ۱۳۶۲ش · رجال الخاقانی، ج۱، ص۱۳ـ۲۲، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۸/ ۱۹۶۸

پس از عصر صحابه و تابعین نیمه دوم قرن دوم تعداد وسائط نقل حدیث بیش‌تر شد و شناسایی احوال این واسطه‌ها و تمیز آن‌ها از یکدیگر، به ویژه پس از ظهور بدعت ، ضرورت یافت. پیش از این دوره، توثیق رجال به‌صورت شفاهی انجام می‌گرفت. رجالیان اهل سنّت نمونه‌هایی از پرس و جوی بعضی از صحابه و تابعین در احوال راویان و معرفی افراد کاذب و صادق را نیز نشان داده‌اند؛ نقد رجال حدیث در عصر صحابه بیش‌تر ناظر به ضبط بود، اما اوضاع اجتماعی و فکری عصر تابعین اقتضا می‌کرد که افزون بر ضبط، به عدالت راویان نیز توجه شود. این سه قسم تالیف رجالی تقریبا همزمان در نیمه اول قرن سوم پدیدار شدند و بیش‌تر عبارت بودند از صورت مکتوب اقوال و آرای شفاهی رجالیان پیشین. ۲. ۳. ۴. ۵. ۶. ۷. ۸. لسان المیزان ابن‌حجر عسقلانی . ۱۰.۴. ۲ - آثار درباره ثقات برخی از مشهورترین آثار در باب ثقات عبارت‌اند از: ۱. ۲. ۳. ۴. ۵. ۶. ۱۰.۴.۳. ۳ - کتب طبقات این کتب مشتمل بر ذکر دوره به دوره و طبقه به طبقه اسامی و احوال و روایات راویان که خود اقسامی دارد. ۱۰.۴.۳. ۴ - کتب رفع ابهام کتب ناظر به رفع ابهام‌ها، اشتراکات و خطاهای موجود در اسامی، کنیه‌ها، القاب و نسبت‌های راویان که انواع و اقسام فراوانی دارد. ۲. مشخص کردن اسم راویانی که به کنیه شهرت دارند و کنیه افرادی که به اسم مشهورند. این کتاب‌های رجالی چندان اهمیت داشت که در این زمینه، و به ویژه درباره کنیه راویان، آثار فراوانی نگاشته شد؛ ۳. القاب یا اوصافی که برای نشاندادن مقام رفیع یا نازل راوی به کار می‌رود، بی‌آنکه اسم مشهور یا عَلَم آن فرد شده باشد. این آثار، خود انواعی دارد که از کهن‌ترین آن‌ها موارد زیر را می‌توان برشمرد: مَنْ عُرِفَ بِلَقَبِهِ از ابن‌مَدینی فتح الباب فی الکنی و الالقاب از ابن‌منده اصفهانی (متوفی ۳۹۵)؛ یکی از بهترین و کامل‌ترین کتاب‌ها در این زمینه کشف النقاب عن الاسماء و الالقاب اثر ابن‌جوزی (متوفی ۵۹۷) است. ۴. اَنساب (نسبت‌ها) متضمن بیان مطالبی چون، قبیله، جد، شهر، حرفه و نظایر آن‌ها که راویان به آن‌ها منسوب‌اند. ۵. اسامی مشابه در نگارش و متفاوت در تلفظ (مؤتلَف و مختلَف). ۶. اسامی مشابه در نگارش و تلفظ که بر افراد مختلف اطلاق شده‌اند (مُتَّفَق و مُفتَرَق) و خود اقسامی دارد. ۱۰.۴.۳. ۵ - آثار علل الحدیث آثار ناظر به رفع عیب و علتی پنهان اغلب سندی و گاه متنی در حدیثی که ظاهر آن صحیح و سالم می‌نماید (علل الحدیث). از کهن‌ترین آثار در این زمینه به کتاب‌ها یا رساله‌هایی با عنوان کلی «العلل» از سفیان بن عُیَینه (متوفی ۱۹۸)؛ ۱۰.۴.۳. ۶ - رجال کتاب‌های خاص حدیثی به نظر می‌رسد، تدوین جوامع حدیثی رسمی و پذیرفته‌شدن و رسمیت‌یافتن آن‌ها در جامعه اهل سنّت بر چگونگی تدوین کتاب‌های رجالی تاثیر بسیار نهاده باشد. ۱۰.۴.۳. ۷ - کتاب‌های پرسش و پاسخ اهمیت رجال‌شناسان برجسته و لزوم گردآوری آرای آن‌ها در قرون چهارم و پنجم به شکل‌گیری شیوه دیگری از رجال‌نویسی به نام «سؤالات» انجامید. این شیوه یکی از متداول‌ترین اشکال تدوین اطلاعات رجالی در قرون سوم تا ششم هجری بوده و آثار چندی در این خصوص تالیف شده است. این آثار در نگارش تالیفات رجالی پس از خود اهمیت خاصی داشته‌اند و چون پرسشگر و پاسخ دهنده عمومآ از برجسته‌ترین عالمان حدیث بوده‌اند، این آثار همواره از منابع مهم و پرمراجعه بوده‌اند و در کتاب‌های رجالی بعدی بدان‌ها استناد شده است. منبع: علم الرجال:نشاته و تطوره من القرن الاول الی نهایة القرن التاسع، ج۱، ص۲۵۲۶، ریاض ۱۴۲۷ · المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج۱، ص۱۸، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ ۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶ · الثقات، ج۱، ص۸۹، حیدرآباد، دکن ۱۳۹۳ ۱۴۰۳/ ۱۹۷۳ ۱۹۸۳، چاپ افست بیروت، بیتا · تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۹، چاپ عبدالرحمان بن یحیی معلمی، حیدرآباد، دکن ۱۳۷۶۱۳۷۷/۱۹۵۶۱۹۵۸ · المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج۱، ص۳۷، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ ۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶ · المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج۱، ص۳۸، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ ۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶ · المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج۱، ص۳۹، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ ۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶ · المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج۱، ص۳۸۳۹، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ ۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶ · الضعفاء بین العقیلی و ابن‌عدی من خلال کتابیهما الضعفاء الکبیر و الکامل فی ضعفاء الرجال: دراسة مقارنة، ج۱، ص۳۳ـ۳۴، قاهره ۱۴۳۱/۲۰۱۰ · الامام علی بن المدینی و منهجه فی نقد الرجال، ج۱، ص۱۹۲ـ۱۹۵، بیروت ۱۴۱۳/۱۹۹۲ · الضعفاء بین العقیلی و ابن‌عدی من خلال کتابیهما الضعفاء الکبیر و الکامل فی ضعفاء الرجال: دراسة مقارنة، ج۱، ص۳۶ـ۳۷، قاهره ۱۴۳۱/۲۰۱۰ · الضعفاء بین العقیلی و ابن‌عدی من خلال کتابیهما الضعفاء الکبیر و الکامل فی ضعفاء الرجال: دراسة مقارنة، ج۱، ص۴۰، قاهره ۱۴۳۱/۲۰۱۰ · سیر اعلام النبلاء، ج۹، ص۱۸۳، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱۱۴۰۹/ ۱۹۸۱۱۹۸۸ · هدیة العارفین، ج۱، ص۶۷۱، دار إحیاء التراث العربی بیروت · الرسالة المستطرفة لبیان مشهور کتب السنة المشرفة، ج۱، ص۱۱۹، کراچی ۱۳۷۹/۱۹۶۰ · المؤتلف و المختلف، ج۲، ص۵۵۱، چاپ موفقبن عبداللّه، بیروت۱۴۰۶/۱۹۸۶ · ابن‌عدی و منهجه فی کتاب الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۱۳۳ـ۱۷۰، ریاض ۱۴۱۸/۱۹۹۷ · الرسالة المستطرفة لبیان مشهور کتب السنة المشرفة، ج۱، ص۱۱۸۱۲۰، کراچی ۱۳۷۹/۱۹۶۰ · معرفة علوم الحدیث، ج۱، ص۷۱، چاپ سیدمعظم حسین، حیدرآباد، دکن ۱۹۳۷، چاپ افست مدینه ۱۳۹۷/ ۱۹۷۷ · الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التاریخ، ج۱، ص۵۸۵، چاپ فرانتس روزنتال، بغداد ۱۳۸۲/۱۹۶۳ · الضعفاء بین العقیلی و ابن‌عدی من خلال کتابیهما الضعفاء الکبیر و الکامل فی ضعفاء الرجال: دراسة مقارنة، ج۱، ص۳۱، قاهره ۱۴۳۱/۲۰۱۰ · هدیة العارفین، ج۲، ص۵۱۵ · الاعلام، ج۲، ص۲۴۴، بیروت ۱۹۸۹ · هدیة العارفین، ج۱، ص۳ · تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۱۰۷۱۰۸، چاپ عبدالرحمان بن یحیی معلمی، حیدرآباد، دکن ۱۳۷۶۱۳۷۷/۱۹۵۶۱۹۵۸ · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۱۰۴، دمشق ۱۴۲۸الف · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۱۲۶ـ۱۳۱، دمشق ۱۴۲۸الف · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۲۸۶ـ۲۹۹، دمشق ۱۴۲۸الف · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۳۲۷ـ ۳۲۸، دمشق ۱۴۲۸الف · الرسالة المستطرفة لبیان مشهور کتب السنة المشرفة، ج۱، ص۱۲۲۱۲۳، کراچی ۱۳۷۹/۱۹۶۰ · سیر اعلام النبلاء، ج۱۰، ص۱۰۲، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱۱۴۰۹/ ۱۹۸۱۱۹۸۸ · سیر اعلام النبلاء، ج۷، ص۷، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱۱۴۰۹/ ۱۹۸۱۱۹۸۸ · الرسالة المستطرفة لبیان مشهور کتب السنة المشرفة، ج۱، ص۱۲۰، کراچی ۱۳۷۹/۱۹۶۰ · سیر اعلام النبلاء، ج۱۱، ص۶۰، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱۱۴۰۹/ ۱۹۸۱۱۹۸۸ · سیر اعلام النبلاء، ج۲۲، ص۳۴۸، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱۱۴۰۹/ ۱۹۸۱۱۹۸۸ · فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث للعراقی، ج۴، ص۲۲۱، چاپ علی حسین علی، قاهره ۱۴۱۵/۱۹۹۵ · سیر اعلام النبلاء، ج۱۲، ص۶۶، چاپ دارالحدیث، قاهره · کشف الظنون، ج۱، ص۸۱، مکتبة المثنی، بغداد · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۴۴۸ـ۴۴۹، دمشق ۱۴۲۸الف · الضعفاء بین العقیلی و ابن‌عدی من خلال کتابیهما الضعفاء الکبیر و الکامل فی ضعفاء الرجال: دراسة مقارنة، ج۱، ص۵۰ـ۵۱، قاهره ۱۴۳۱/۲۰۱۰ · تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱، ص۳۷، مقدمه بشار عوّاد معروف، چاپ بشار عوّاد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲ · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۱۰۸، دمشق ۱۴۲۸الف · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۱۰۶ـ۱۲۰، دمشق ۱۴۲۸الف · الامام علی بن المدینی و منهجه فی نقد الرجال، ج۱، ص۲۶۷، بیروت ۱۴۱۳/۱۹۹۲ · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۱۲۱، دمشق ۱۴۲۸الف

دانش رجال شیعه و تدوین آثار رجالی از آغاز تا دوره معاصر به پنج مرحله تقسیم‌پذیر است: ۱۱. ۱ - عصر بیان مبانی و اصول رجال در این عصر به دانشی منقّح برای ارزیابی صدور احادیث نیاز چندانی احساس نمی‌شد. اما پدیده‌هایی چون وضع حدیث و تعارض در روایات سبب شد تا ائمه اطهار برای شیعیان مبانی و اصول دستیابی به حدیث صحیح را بیان کنند. بنابراین، عصر حضور معصومان، یعنی از سال ۱۱ تا ۲۶۰، «عصر تکوین معارف رجالی» در شیعه بود. براساس روایت سُلَیم بن قیس از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) ، پیشینه ارزیابی صدور حدیث براساس نقد رجال به زمان حضرت علی می‌رسد. بنابر گزارش‌های باقی‌مانده از این دوره، دغدغه احراز صحت صدور حدیث از آغاز دوره حضور وجود داشته و همین موجب شده‌ است اصحاب ائمه از ایشان رهنمود بخواهند و ایشان نیز ضمن برشمردن عوامل پیدایش تعارض در احادیث، روش‌ها و معیارهای مناسب را برای شناخت سره از ناسره تعلیم دهند. سؤالات اصحاب درباره روایات متعارض و پاسخ‌های ائمه (علیهم‌السّلام) شاهدی بر این مدعاست. در احادیث مشتمل بر معیارهای رفع تعارض، که به اخبار علاجیه مشهورند، روش‌های گوناگونی برای رفع تعارض میان احادیث بیان شده است. از جمله این روش‌ها و مرجّحات، بررسی اوصافی است در راوی مانند عدالت ، فقاهت و صداقت . یکی دیگر از روش‌های ائمه تایید و توثیق افراد خاص بود؛ عرضه آثار اصحاب بر امامان برای کسب نظر و رهنمود را نیز می‌توان در همین سیاق توضیح داد. ۱۱. ۲ - عصر تدوین نخستین کتاب‌های رجالی ظاهرا محدّثان شیعه در سده سوم، بررسی‌های رجالی احوال راویان و نگارش کتاب‌های رجالی را ضروری یافتند، و در این دوره، نخستین کتاب‌های رجالی شیعه نگارش یافت. درباره نخستین اثر مکتوب رجالی شیعه اختلاف نظر هست. با قبول این نظر، می‌توان نتیجه گرفت که کتاب‌های رجالی از سال‌های نخست عصر امامان معصوم تالیف می‌شده است؛ زیرا ابن‌ابی‌رافع، از یاران و اصحاب امیرمؤمنان است. کتاب‌های این دوره به‌سبب نزدیکی به عصر راویان ائمه (علیهم‌السّلام) و اشتمال بر اطلاعات جامع و دقیق، منبع مطالعات رجالی شدند و به دلیل قدمت و اصالتشان اصول اولیه رجالی نام گرفتند. دوازده باب آن به اصحاب و راویان معصومان و یک باب آن به راویانی که به صورت مستقیم از معصوم روایت نکرده‌اند اختصاص یافته است. پس از این دوره درخشان، تدوین اصول اولیه رجالی با دوره‌ای از فترت مواجه شد که در آن نوآوری یا خیزش درخوری در تالیفات رجالی دیده نمی‌شود. کتاب‌های رجالی این دو تن که مبتنی بر کتاب‌های رجالی پیشین تالیف شد به سبب داشتن سبکی نو و بعضی خصوصیات منحصر به فرد، به اصول ثانویه رجالی شهرت یافته است. از ویژگی‌های عمومی این دوره، رشد نقادی‌های رجالیِ راوی‌محور، تکیه بر جرح و تعدیل راویان و تاثیر آن در درایة الحدیث شیعه، به ویژه تقسیم‌بندی چهارگانه حدیث، و پی‌ریزی اولیه قواعد عام رجالی بود. بخش نخست شامل معرفی ۱۲۲۷ تن از راویان قابل اعتمادی است که قبول روایت آنان نزد مصنف رجحان داشته است. ۱۱. ۵ - از عصر تدوین اصول ثانویه رجالی تا دوران معاصر تألیفات متعدد رجالی این دوره مشتمل است بر نگارش حواشی و تعلیقات بر کتب رجالی پیشین و ترتیب و تنظیم و گزیده‌نگاری و تلخیص آن کتاب‌ها. دو ویژگی منحصر به فرد این دوره بدین قرار است: ۱۱.۵. ۱ - تألیف کتاب‌های جوامع رجالی در این دوره به مشکلات مراجعه به منابع رجالی پیشین، به ویژه اصول اولیه و ثانویه رجالی، و نیز بازیابی اطلاعات توجه شد. در هر یک از کتاب‌ها و منابع پیشین، اطلاعات رجالی به شیوهای خاص عرضه شده و به معدودی از راویان پرداخته شده بود که استفاده از آن‌ها را دشوار می‌ساخت. کوشش برای رفع این دشواری‌ها به تحولی اساسی در شیوه نگارش کتب رجالی انجامید و کتاب‌هایی با عنوان جوامع رجالی ظهور یافت. چنان‌که پیشتر اشاره شد، سرچشمه این روش را در حلال اشکال ابن‌طاووس می‌توان دید، اما اوج شکوفایی و نضج کامل تالیف جوامع به دوره بعد از نگارش اصول ثانویه رجالی برمی‌گردد. تهران ۱۳۰۲)؛ تهران ۱۳۳۱ و قم ۱۴۳۳)؛ نجف ۱۳۴۹ـ۱۳۵۲)؛ مشهد ۱۴۱۳ـ۱۴۱۴)، درباره کتب اربعه و برخی آثار دیگر حدیثی؛ نجف ۱۴۱۳)؛ ۱۱.۵. ۲ - نگارش کتاب‌های رجالی تحقیقی دیگر ویژگی تالیفات این دوره نگارش کتاب‌های رجالی تحقیقی است. در این آثار، مؤلفان اهدافی چون بیان نکاتی که در پژوهش‌های رجالی خود به آن رسیده‌اند، ذکر نکات کلی و عمومی که حکم قاعده و قانون را یافته‌اند، بحث از اصطلاحات و الفاظ رجالیان و مسائل دیگر را دنبال کرده‌اند. بنابر یک پژوهش، شمار مجموع کتاب‌های رجالی شیعه از آغاز تا عصر حاضر ۶۸۸ اثر است که به شیوه‌های مختلفی تالیف شده‌اند. ۱۱. ۶ - شیوه‌ها و سبک‌های نگارش رجالی در اینجا به بررسی شیوه‌ها و سبک‌های نگارش رجالی شیعیان می‌پردازیم: ۱۱.۶. ۱ - تالیف بر اساس طبقات نخستین و شاید قدیم‌ترین شیوه نگارش آثار رجالی در نزد شیعیان، تالیف بر اساس طبقات بوده است. هرچند، این شیوه طبقات‌نگاری راویان به ترتیب اصحاب پیامبر و امامان مبتنی بر ملاک عمومیِ زمان است، با روش مشابه میان اهل سنّت تفاوت دارد و منحصر به شیعه است. ۱۱.۶. ۲ - تالیف بر اساس فهرست‌نگاری در این شیوه کهن، نام مؤلفان کتب مبنای نگارش قرار می‌گیرد و مقصود نویسندگان این آثار عرضه فهرستی از نام صاحبان کتاب‌ها و راویان آن‌ها و در مواردی، داوری رجالی درباره آنهاست. کتاب‌های فهرست با هدف شناسایی و شناساندن منابع حدیثی، بررسی و بیان حجیت آن‌ها و معرفی نسخه‌هایشان، در واقع مکمل کتاب‌های رجالی به شمار می‌روند. نگارش کتاب‌های «فهرست اصول و مصنّفات» در میان شیعه از اواخر سده سوم رونق داشته‌ است. ۱۱.۶. ۳ - تالیف بر اساس نام راویان شیوه مرسوم دیگر در تدوین آثار رجالی شیعه تالیف براساس نام راویان است. در این شیوه، نام‌ها به ترتیب حروف اول، دوم و سوم و گاهی تا آخرین حرف هر نام مرتب می‌شوند. گاهی این ترتیب در نام پدر و جدّ و نَسَب هم رعایت شده‌است. پس از نام‌ها، در فصل‌های جداگانه، کُنیه‌ها (باب الکُنی) و پس از آن القاب و سپس راویان زن معرفی می‌شوند. گاهی برخی مؤلفان به شیوه‌های خاص دیگری اعمال سلیقه کرده و این تنظیم و ترتیب را کمی تغییر داده‌اند. همچنین برخی مؤلفان القاب و نام زنان را در اثنای دیگر نام‌ها به ترتیب الفبایی آورده و فصلی جدا را به آن‌ها اختصاص نداده‌اند. ۱۱.۶. ۴ - تالیف بر اساس جرح و تعدیل در این شیوه، جرح و تعدیل راویان اساس تالیف است. در این آثار راویان قابل اعتماد و کسانی که روایت آن‌ها قابل اعتماد نیست، در دو بخش جداگانه ذکر می‌شوند. این نوع از دشوارترین انواع تالیف رجالی است. ۱۱.۶. ۵ - تالیف بر اساس نتایج پژوهش‌های رجالی در دوره‌های متاخر، سبکی دیگر در نگارش آثار رجالی پدید آمده که بر نتایج حاصل از تحقیقات و پژوهش‌های رجالی مبتنی است. قم ۱۳۲۷)؛ ۱۱.۶. ۹ - منظومه‌های رجالی شماری از رجالیان شیعی آثار خود را در قالب اُرجوزه‌هایی تدوین کرده‌اند که برای به خاطر سپردن مناسب باشد. ۱۱.۶. ۱۰ - کتاب‌های آموزشی در نیم قرن اخیر با راه یافتن علوم اسلامی به دانشگاه‌ها و تاسیس دانشکده‌ها و مؤسساتی برای تدریس علوم اسلامی و همگام با تحولاتی که در نحوه آموزش در حوزه‌های علمیه به وجود آمده، در بیش‌تر رشته‌های علوم اسلامی متون آموزشی متعددی تالیف شده است. منبع: تاریخ النظریة الرجالیة فی المدرسة الامامیة، ج۱، ص۱۵۷ـ۱۶۰، تراثنا، سال ۲۳، ش۱ و۲، محرّم جمادی الآخره ۱۴۲۸ · نشاة علم الرجال و تطوره، ج۱، ص۲۰۲، الفکر الاسلامی، ش ۲۶، شوال ذی‌حجه ۱۴۲۱ · الکافی، ج۱، ص۶۲ ۶۴، بیروت · نشاة علم الرجال و تطوره، ج۱، ص۲۰۷ـ۲۱۵، الفکر الاسلامی، ش ۲۶، شوال ذی‌حجه ۱۴۲۱ · رجال الطوسی، ج۱، ص۳، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم · تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، ج۲۷، ص۱۰۶ـ۱۲۴، قم ۱۴۱۶ · ج۱، ص۴۸۵۴۸۶، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش · اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۵۹۵، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش · اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۱۳۶، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش · تاریخ النظریة الرجالیة فی المدرسة الامامیة، ج۱، ص۱۷۴، تراثنا، سال ۲۳، ش۱ و۲، محرّم جمادی الآخره ۱۴۲۸ · الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۰، ص۸۳، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · مصفّی المقال فی مصنّفی علم الرجال، ص۲۵۹، چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۳۷ش · آشنایی با کتب رجالی شیعه، ج۱، ص۱۰، تهران ۱۳۸۵ش · الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲، ص۱۳۲، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · نشاة علم الرجال و تطوره، ج۱، ص۲۱۶ـ۲۲۲، الفکر الاسلامی، ش ۲۶، شوال ذی‌حجه ۱۴۲۱ · رجال نجاشی، ج۱، ص۷۶، مرکز نشر اسلامی · الفهرست، ج۱، ص۵۳، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰ · آشنایی با کتب رجالی شیعه، ج۱، ص۲۹ـ۳۶، تهران ۱۳۸۵ش · کتاب الرجال، ص۱۷، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم · نشاة علم الرجال و تطوره، ج۱، ص۲۱۸ـ۲۱۹، الفکر الاسلامی، ش ۲۶، شوال ذی‌حجه ۱۴۲۱ · دروس تمهیدیّة فی تاریخ علم الرجال عند الامامیة، ج۱، ص۹۶ـ۹۹، تقریرا لمحاضرات حیدر حبّاللّه، دارالفقه الاسلامی المعاصر، ۱۴۳۳/۲۰۱۲ · الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۰، ص۸۱، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · تحقیقی پیرامون رجال ابن‌غضائری، ص۶۱ـ۶۵، نور علم، دوره ۲، ش ۳، اردیبهشت ۱۳۶۵ · بحار الانوار، ج۱۰۵، ص۱۵۳ـ۱۵۴، داراحیاء التراث · الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۳، ص۳۸۵ ۳۸۶، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۴، ص۲۸۸، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · رجال نجاشی، ج۱، ص۳۷۲، مرکز نشر اسلامی · ج۲، ص۳۷۵، نجف ۱۹۵۶ · الفهرست، ج۱، ص۴۵۱، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰ · تاریخ النظریة الرجالیة فی المدرسة الامامیة، ج۱، ص۱۷۷، تراثنا، سال ۲۳، ش۱ و۲، محرّم جمادی الآخره ۱۴۲۸ · آشنایی با کتب رجالی شیعه، ج۱، ص۱۱، تهران ۱۳۸۵ش · الفهرست، ج۱، ص۴۴۸، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰ · الفهرست، ج۱، ص۲۴۱، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۷ · رجال نجاشی، ج۱، ص۴۰۳، مرکز نشر اسلامی · چهار کتاب اصلی علم رجال، ج۱، ص۴۰۳ـ۴۱۲، در یادنامه علامه امینی: مجموعه مقالات تحقیقی، به اهتمام جعفر شهیدی و محمدرضا حکیمی، تهران: مؤسسه انجام کتاب، ۱۳۶۱ش · رجال نجاشی، ج۱، ص۲۱۱، مرکز نشر اسلامی · رجال نجاشی، ج۱، ص۳، مرکز نشر اسلامی · تاریخ النظریة الرجالیة فی المدرسة الامامیة، ج۱، ص۱۸۱، تراثنا، سال ۲۳، ش۱ و۲، محرّم جمادی الآخره ۱۴۲۸ · التحریر الطاووسی، ج۱، ص۴۵، چاپ فاضل جواهری، قم ۱۴۱۱ · بازسازی متون کهن حدیث شیعه: روش، ج۱، ص۴۰ـ۴۱، تحلیل، نمونه، تهران ۱۳۸۸ش · تاریخ النظریة الرجالیة فی المدرسة الامامیة، ج۱، ص۱۹۱، تراثنا، سال ۲۳، ش۱ و۲، محرّم جمادی الآخره ۱۴۲۸ · کلیات فی علم الرجال، ج۱، ص۱۲۲، قم ۱۴۱۴ · دروس تمهیدیّة فی تاریخ علم الرجال عند الامامیة، ج۱، ص۱۷۳ـ۱۷۶، تقریرا لمحاضرات حیدر حبّاللّه، دارالفقه الاسلامی المعاصر، ۱۴۳۳/۲۰۱۲ · خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، ج۱، ص۴۴، چاپ جواد قیومی اصفهانی، ۱۴۱۷ · تاریخ النظریة الرجالیة فی المدرسة الامامیة، ج۱، ص۱۸۹ـ۱۹۰، تراثنا، سال ۲۳، ش۱ و۲، محرّم جمادی الآخره ۱۴۲۸ · ایضاح الاشتباه، مقدمه حَسَّون، ص۱۸۲۱، چاپ محمد حسّون، قم ۱۴۱۵ · خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، ج۱، ص۱۸۲۱، چاپ جواد قیومی اصفهانی، ۱۴۱۷ · الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۸، ص۶۲۶۳، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · کتاب الرجال، ج۱، ص۲۵، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم، بیتا · من مراجع علم الرجال عند الامامیة: کتاب الرجال لابن‌داود، ج۱، ص۲۰ـ۳۱، البلاغ، سال ۶، ش ۴، ۱۳۹۶ · بحار الانوار، ج۱۰۵، ص۱۵۳، داراحیاء التراث · الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۶، ص۸۷، دارالاوضاء، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · مصفّی المقال فی مصنّفی علم الرجال، ص۲۵۱، چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۳۷ش · مصفّی المقال فی مصنّفی علم الرجال، ص۲۳۹، چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۳۷ش · تاریخ النظریة الرجالیة فی المدرسة الامامیة، ج۱، ص۱۹۵ـ۲۰۹، تراثنا، سال ۲۳، ش۱ و۲، محرّم جمادی الآخره ۱۴۲۸ · مأخذشناسی رجال شیعه، ج۱، ص۱۳ـ۳۰۰، قم ۱۳۸۱ش · دروس تمهیدیّة فی تاریخ علم الرجال عند الامامیة، ج۱، ص۱۰۴، تقریرا لمحاضرات حیدر حبّاللّه، دارالفقه الاسلامی المعاصر، ۱۴۳۳/۲۰۱۲ · رجال نجاشی، ج۱، ص۱۵، ش۱۴، مرکز نشر اسلامی · رجال نجاشی، ج۱، ص۲۳۲، ش۶۱۵، مرکز نشر اسلامی · رجال نجاشی، ج۱، ص۷۷، ش۱۸۲، مرکز نشر اسلامی · رجال نجاشی، ج۱، ص۳۳، ش۷۷، مرکز نشر اسلامی · الفهرست، ج۱، ص۲۰۱، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰ · رجال نجاشی، ج۱، ص۱۶۷، مرکز نشر اسلامی · الفهرست، ج۱، ص۲۴، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰ · فهرست کتب الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفی و اصحاب الاصول، ج۱، ص۹، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰ · آشنایی با کتب رجالی شیعه، ج۱، ص۶ـ۷، تهران ۱۳۸۵ش · آشنایی با کتب رجالی شیعه، ج۱، ص۷ـ۸، تهران ۱۳۸۵ش · مصفّی المقال فی مصنّفی علم الرجال، ستون ص۱۷۷ـ۱۷۸، چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۳۷ش · آشنایی با کتب رجالی شیعه، ج۱، ص۲۵۱ـ۲۷۹، تهران ۱۳۸۵ش · مصفّی المقال فی مصنّفی علم الرجال، ستون ۶۸، چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۳۷ش · الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲۳، ص۸، دارالاوضاء، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · مصفّی المقال فی مصنّفی علم الرجال، ستون ص۲۲۷، چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۳۷ش · الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۰، ص۱۳۴، دارالاوضاء، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳ · مصفّی المقال فی مصنّفی علم الرجال، ستون ۲۱۸ـ۲۱۹، چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۳۷ش · مصفّی المقال فی مصنّفی علم الرجال، ستون ۴۶۵، چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۳۷ش

این علم به فقیه کمک می‌کند تا در میان انبوه روایات، احادیث معتبر را از ضعیف بازشناسد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): علم رجال ابزاری حیاتی برای فقیه است تا در میان انبوه روایات، احادیث معتبر را از ضعیف بازشناسد و در استنباط احکام از آنها بهره گیرد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)