نکتهٔ فقهی: اقسام مفهوم

مفهوم مقابل منطوق ، به معنایی که از لوازم و نتایج غیرصریح یک عبارت به دست می‌آید؛ یعنی دلالتی که لفظ به‌طور مستقیم نگفته اما از ساختار جمله فهمیده می‌شود. مفهوم در مقابل منطوق، اصطلاحی در اصول فقه است که اصولیان در مباحث الفاظ از آن سخن گفته‌اند.

واژه مفهوم در سه معنا به کار رفته است. ۱. معنای لفظ که از آن فهمیده می‌شود؛ خواه آن لفظ مفرد باشد یا جمله و خواه آن معنا، معنای حقیقی لفظ باشد یا معنای مجازی آن، مفهوم به این معنا مرادف مدلول است. ۲. مقابل مصداق و عبارت است از هر معنایی که فهمیده می‌شود؛ هرچند مدلول لفظ نباشد. مفهوم به این معنا شامل معنای نخست مفهوم و غیر آن می‌شود. ۳. مقابل منطوق . منطوق عبارت است از معنایی که لفظ به طور مستقیم از این جهت که حامل و قالب آن معنا است، بر آن دلالت دارد. (ببینید: منطوق ) نامیدن معنا به اسم منطوق از باب نامیدن مدلول (معنا) به اسم دال (لفظ) است. بنابراین، منطوق به مدلول مطابقی اختصاص دارد؛ هرچند معنا، مجازی و لفظ با قرینه در آن معنا به کار رفته باشد. مقابل منطوق، مفهوم عبارت است از معنایی که مدلول مطابقی لفظ نیست؛ لیکن به اعتبار اینکه لازم مفاد جمله است، بر آن دلالت می‌کند؛ از این‌رو، مفهوم به مدلول التزامی اختصاص دارد، مانند این جمله «اگر آب به‌اندازه کر برسد، چیزی آن را نجس نمی‌کند». منطوق این جمله، نجس نشدن آبِ کر به نجاسات و مفهوم آن -بر فرض داشتن مفهوم ـ نجس شدن آبِ کمتر از حدِ کر بـه نجاسات است. این مفهوم لازم معنای منطوق جمله است و جمله شرطیه به دلالت التزامی بر آن دلالت می‌کند. تعریف‌های دیگری نیز برای منطوق و مفهوم بیان شده و اشکالاتی نیز بر آنها شده است که در این مختصر نمی‌گنجد. منبع: آراؤنا فی اصول الفقه، ج۱، ص٣٠٢

چنانچه کلام دارای مفهومی باشد که بر آن دلالت کند، بدون شک چنین مفهومی حجت است؛ زیرا کلام در آن ظهور دارد؛ از این‌رو، شنونده و نیز گوینده آن کلام می‌توانند با آن مفهوم بر دیگری استدلال کند. بنابراین، اختلاف در حجیت مفهوم، مانند اینکه آیا مفهوم شرط حجّت است یا نه، در حقیقت، اختلاف در وجود دلالت کلام بر مفهوم و ظهور در آن است؛ بدین‌معنا که آیا جمله شرطیه ، قطع نظر از قراین و شواهد، دارای مفهوم است؛ یعنی بر انتفای حکم در صورت انتفای شرط دلالت دارد یا دارای مفهوم نیست؟ نه اختلاف در حجیت مفهوم بعد از فرض ثبوت آن. البته محل نزاع در دلالت نوع آن جمله، همچون جمله شرطیه، با عدم وجود شواهد و قراین خاص، بر مفهوم است وگرنه در موارد وجود قراین خاص بر مفهوم داشتن جمله، اختلافی وجود ندارد. منبع: آراؤنا فی اصول الفقه، ج۱، ص٣٠٣

مفهوم یا حکم در آن از سنخ حکم منطوق است و یا مخالف حکم آن. اولی مفهوم موافق نامیده می‌شود، مانند دلالت آیه شریفه «فلا تَقُل لهما اُفٍ؛ به پدر و مادر اف نگو» بر حرمت زدن و دشنام دادن پدر و مادر به طریق اولی. در این آیه، هر دو حکم منطوق (حرمت گفتن اف بر پدر و مادر) و مفهوم (حرمت زدن و دشنام دادن) از یک سنخ‌اند. (ببینید: مفهوم موافق ) دومی مفهوم مخالف نامیده می‌شود که شش قسم است: مفهوم شرط، مفهوم وصف ، مفهوم غایت ، مفهوم حصر ، مفهوم عدد و مفهوم لقب . (ببینید: مفهوم مخالف ) منبع: اصول الفقه، ج۱، ص۱۰۳

چنانچه کلام دارای مفهومی باشد که بر آن دلالت کند، بدون شک چنین مفهومی حجت است؛ زیرا کلام در آن ظهور دارد؛ از این‌رو، شنونده و نیز گوینده آن کلام می‌توانند با آن مفهوم بر دیگری استدلال کند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه کلام دارای مفهومی باشد که بر آن دلالت کند، این مفهوم حجت است و می‌توان با آن استدلال کرد؛ زیرا کلام در آن ظهور دارد. اختلاف در حجیت مفهوم، در واقع اختلاف در وجود دلالت کلام بر مفهوم و ظهور در آن است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)