نکتهٔ فقهی: اکل مال به باطل (کم‌فروشی)

کم‌فروشی (تَطفیف) کم گذاشتن از حق دیگری در معامله است. از احکام این عنوان در باب تجارت سخن گفته‌اند.

کم‌فروشی بر حسب متعلق آن می‌تواند علاوه بر وزن ، در پیمانه ، عدد ، ذرع (متر) و مانند آن از راه‌های‌ اندازه‌گیری مال صورت گیرد. حتی برخی معاصران آن را به عرضه خدمات نیز تعمیم داده‌اند، مانند کسی که در زمان معینی برای انجام دادن کاری اجیر شده است. کم کاری، اتلاف وقت و ناقص انجام دادن کار؛ هر کدام می‌تواند مصداق کم فروشی باشد. از سوی دیگر، کم فروشی بر حسب فاعل آن، می‌تواند از سوی هر کدام از فروشنده و خریدار صورت گیرد و اختصاص به فروشنده ندارد. منبع: مصباح الفقاهة، ج۱، ص۳۸۳

کم فروشی حرام ، بلکه از گناهان بزرگ شمرده شده و سوره‌ای از قرآن کریم به نام «مُطفّفین» (کم فروشان) به این امر اختصاص یافته است. خداوند در آغاز این سوره، کم فروشان را با شدت تهدید کرده و می‌فرماید: «وای بر کم فروشان؛ همانان که وقتی برای خود پیمانه می‌کنند، حق خ. ر. ب. طور کامل می‌گیرند؛ اما هنگامی که می‌خواهند برای دیگران، پیمانه یا وزن کنند کم می‌گذارند.» آیا عنوان کم فروشی، عنوانی مستقل، از عناوین محرمات است یا حرمت آن از این‌رو است که از مصادیق اکل مال به باطل می‌باشد؟ برخی، قائل به دیدگاه دوم شده‌اند. در مقابل، بعضی دیدگاه نخست را برگزیده‌اند. منبع: مطففین/سوره۸۳، آیه۱ – ۳ · حاشیة المکاسب، ج۱، ص۲۲ · مصباح الفقاهة، ج۱، ص۳۸۳-۳۸۶

معامله‌ای که در آن کم فروشی صورت گرفته است، یا بر کلی در ذمه واقع شده، یا بر کلی در معین و یا بر عین خارجی، در هر سه صورت، معامله یا ربوی است؛ یعنی عوضین در آن از یک جنس‌اند. مانند داد و ستد گندم در برابر گندم، و یا غیر ربوی، مانند داد و ستد گندم در ازای مبلغی پول یا جنسی غیر گندم. چنانچه معامله بر وزنِ معلوم کلی؛ چه کلی در ذمه و یا کلی در معین صورت گرفته باشد و وزن کالای تحویلی کمتر از چیزی باشد که معامله بر آن صورت گرفته است، معامله صحیح است؛ لیکن ذمه کم‌گذار به مقداری که کم گذاشته مشغول است و بر عهده او است تا بپردازد. در این فرض، تفاوتی بین ربوی بودن و غیر ربوی بودن معامله نیست و در هر دو صورت، معامله محکوم به صحت است. اگر معامله بر عین موجود در خارج واقع شود، به یکی از چند صورت زیر خواهد بود: ۱. انشا در معامله بر متصف بودن مبیع (کالای مورد معامله) به صفتی خاص تعلیق شود، مانند اینکه بگوید: این کالای موجود را که هزار کیلو است به تو فروختم. ۲. انشا در معامله معلق بر آن نباشد، لیکن معامله بر کالای موجود معین، به شرطِ بودن آن به این مقدار واقع شود. ۳. مقصود فروشنده، فروختن کالای موجود معین باشد و غرض از شرط کردن مقدار، اشاره به تعیین مقدار عوضین باشد تا هر یک از دو عوض در مقابل دیگری قرار گیرد؛ به گونه‌ای که ثمن (بهای کالا) بر اجزای مثمن (کالای مورد معامله) توزیع شود. معامله در صورت نخست، به جهت تعلیق انشا باطل است. در صورت دوم، اگر معامله ربوی باشد، باطل خواهد بود؛ اما اگر غیر ربوی باشد، معامله است و خریدار به جهت تخلف شرط، حق خیار دارد و می‌تواند معامله را برهم زند و در صورت سوم، معامله نسبت به مقدار موجود از کالا و نسبت به مقدار غیر موجود، باطل است. خریدار نیز خیار تبعّض صفقه دارد؛ خواه معامله ربوی باشد یا غیر ربوی. برخی در صورت سوم، معامله را مطلقا باطل دانسته‌اند. تفاوت میان صورت دوم و سوم آن است که در صورت دوم، معامله بر معنون (کالای معین، مثلا گندم موجود خارجی) و عنوان (هزار کیلو گندم)؛ هر دو واقـع شده است؛ لیکن در صورت سوم، معامله بر کالای معین خارجی واقع شده است و ذکر عنوان برای مجهول نبودن عوض در معامله یا تعیین مقدار بها است که باید در ازای کالا پرداخت شود. منبع: کتاب المکاسب، ج١، ص١٩٩ · کتاب المکاسب، ج١، ص١٩٩ - ٢٠٠ · حاشیة المکاسب، ج۱، ص۲۳ · المواهب، ص۴۱۹

چنانچه معامله بر وزنِ معلوم کلی؛ چه کلی در ذمه و یا کلی در معین صورت گرفته باشد و وزن کالای تحویلی کمتر از چیزی باشد که معامله بر آن صورت گرفته است، معامله صحیح است؛ لیکن ذمه کم‌گذار به مقداری که کم گذاشته مشغول است و بر عهده او است تا بپردازد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر معامله بر وزن معلوم کلی (در ذمه یا معین) صورت گرفته باشد و کالای تحویلی کمتر از مقدار معامله باشد، معامله صحیح است و کم‌گذارنده به مقدار کم گذاشته شده مدیون است. شاخه: تجارت

معامله در صورت نخست، به جهت تعلیق انشا باطل است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر انشا در معامله بر متصف بودن مبیع به صفتی خاص تعلیق شود، معامله باطل است. شاخه: تجارت

در صورت دوم، اگر معامله ربوی باشد، باطل خواهد بود؛ اما اگر غیر ربوی باشد، معامله است و خریدار به جهت تخلف شرط، حق خیار دارد و می‌تواند معامله را برهم زند... — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر معامله بر کالای موجود معین، به شرط بودن آن به مقدار خاص واقع شود و معامله غیر ربوی باشد، معامله صحیح است و خریدار به دلیل تخلف شرط، حق فسخ معامله را دارد. شاخه: تجارت

در صورت سوم، معامله نسبت به مقدار موجود از کالا و نسبت به مقدار غیر موجود، باطل است. خریدار نیز خیار تبعّض صفقه دارد؛ خواه معامله ربوی باشد یا غیر ربوی. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر مقصود فروشنده، فروختن کالای موجود معین باشد و شرط مقدار برای تعیین عوضین باشد به گونه‌ای که ثمن بر اجزای مثمن توزیع شود، معامله نسبت به مقدار موجود صحیح و نسبت به مقدار غیر موجود باطل است و خریدار خیار تبعّض صفقه دارد. شاخه: تجارت