نکتهٔ فقهی: بطلان طهارت با زوال عقل (مستی)

مستی حالتی است که در آن فرد بر اثر نوشیدن مشروبات الکلی و ... از حالت طبیعی خارج می‌شود و فقه اسلامی برای آن در احکامی مانند نماز ، معاملات و مجازات ، قواعد و استثنائاتی تعیین کرده است.

مستی : حالتی حاصل از نوشیدن مشروبات الکلی است. مستی حالتی است که بر اثر نوشیدن مشروبات الکلی پدید می‌آید و شخص به سبب آن از حالت طبیعی خارج می‌شود. از احکام آن در باب‌های بسیاری همچون طهارت ، صلات ، صوم ، تجارت ، وقف ، وصیت ، نکاح ، طلاق ، ظهار ، اقرار ، حدود و قصاص سخن گفته‌اند.

از اسباب بطلان طهارت ( وضو ، غسل و تیمم ) زوال عقل است؛ از این رو، مستی که از اسباب زوال عقل به شمار می‌رود، موجب بطلان طهارت می‌شود. مستحب است کسی که در حال مستی خوابیده است، پس از بیدار شدن غسل کند. منبع: جواهر الکلام، ج۱، ص۴۰۸ · العروة الوثقی، ج۲، ص۱۵۹

از شرایط تکلیف ، عقل است؛ از این‌رو، بر دیوانه و بیهوش تکلیفی نیست و قضای نماز و روزه‌هایی که در حال دیوانگی یا بیهوشی از آن دو فوت شده، بر آنان واجب نیست؛ اما اگر زوال عقل به فعل خود مکلف باشد، مانند اینکه مشروبات الکلی بنوشد و عقلش زایل گردد، قضای عبادات فوت شده در حال مستی بر او واجب است. البته اگر مکلّف به مست کنندگی مایعی که نوشیده، جاهل بوده یا مجبور به نوشیدن آن شده است، قضا بر او واجب نخواهد بود. منبع: ج۱، ص۲۶۶ · ذکری الشیعة، ج۲، ص۴۲۹

از شرایط هر عقد و ایقاعی عقل و قصد است؛ از این‌رو، عقد (همچون بیع ، اجاره و وصیت ) یا ایقاع (همانند طلاق، ظهار، نذر و وقف ) صادر شده در حال مستی باطل است؛ لیکن در خصوص نکاح، در اینکه ازدواج فرد در حال مستی، در صورتی که پس از زوال مستی به آن رضایت دهد، صحیح است یا نه، مسئله اختلافی است. مشهور قول به عدم صحت است. جمعی قول به صحت را برگزیده‌اند. منبع: العناوین، ج۲، ص۴۹ · نهایة المرام، ج۱، ص۲۹ · شیخ صدوق، المقنع، ص۳۰۹ - ۳۱۰

از اسبابی که موجب سقوط ولایت ولی ، همچون پدر و جد می‌شود، مستی است؛ لیکن پس از زوال مستی، ولایت برمی‌گردد. منبع: قواعد الاحکام، ج۳، ص۱۳

چنانچه مکلّف در حال مستی مرتکب جرمی شود که حد دارد، مانند زنا ، حد بر او جاری می‌گردد؛ لیکن زمان اجرای حد، وقتی است که از حالت مستی خارج شده باشد. آیا حد قذف بر کسی که در حال مستی دیگری را قذف کرده است، جاری می‌شود یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. منبع: جواهر الکلام، ج۴۱، ص۴۴۹ · جواهر الکلام، ج۴۱، ص۴۶۱ · قواعد الاحکام، ج۳، ص۵۴۴

چنانچه شخصی در حال مستی مرتکب جنایتی شود، آیا حکم جنایت عمدی بر او جاری و قصاص می‌شود یا نه، بلکه دیه ثابت می‌گردد؟ مسئله اختلافی است. ثبوت قصاص به اکثر، بلکه مشهور نسبت داده شده است. جمعی قصاص را ثابت ندانسته‌اند. بعضی تفصیل داده و گفته‌اند: چنانچه نوشنده شراب می‌دانسته که نوشیدن آن و مست شدن وی، نوعا منجر به قتل می‌گردد و نوشیدن شراب نیز در جایی که زمینه ارتکاب قتل فراهم بوده صورت گرفته باشد، قصاص ثابت می‌شود. در غیر این صورت، دیه بر او ثابت خواهد بود. منبع: مسالک الافهام، ج۱۵، ص۱۶۵-۱۶۶ · ج۲، ص۲۰۲ - ۲۰۳ · تکملة منهاج الصالحین، ص۷۵

اما اگر زوال عقل به فعل خود مکلف باشد، مانند اینکه مشروبات الکلی بنوشد و عقلش زایل گردد، قضای عبادات فوت شده در حال مستی بر او واجب است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر زوال عقل به فعل خود مکلف باشد، مانند نوشیدن مشروبات الکلی و مستی، قضای عبادات فوت شده در حال مستی بر او واجب است. شاخه: مدنی

از شرایط هر عقد و ایقاعی عقل و قصد است؛ از این‌رو، عقد (همچون بیع ، اجاره و وصیت ) یا ایقاع (همانند طلاق، ظهار، نذر و وقف ) صادر شده در حال مستی باطل است؛ — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): عقد (همچون بیع، اجاره و وصیت) یا ایقاع (همانند طلاق، ظهار، نذر و وقف) صادر شده در حال مستی باطل است، زیرا از شرایط هر عقد و ایقاعی عقل و قصد است. شاخه: مدنی

اقرار در حال مستی پذیرفته نیست و اثری بر آن مترتب نمی‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اقرار در حال مستی پذیرفته نیست و اثری بر آن مترتب نمی‌شود. شاخه: ادلهٔ اثبات

چنانچه مکلّف در حال مستی مرتکب جرمی شود که حد دارد، مانند زنا ، حد بر او جاری می‌گردد؛ لیکن زمان اجرای حد، وقتی است که از حالت مستی خارج شده باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): چنانچه مکلّف در حال مستی مرتکب جرمی شود که حد دارد، حد بر او جاری می‌گردد، اما زمان اجرای حد، وقتی است که از حالت مستی خارج شده باشد. شاخه: کیفری

از اسبابی که موجب سقوط ولایت ولی ، همچون پدر و جد می‌شود، مستی است؛ لیکن پس از زوال مستی، ولایت برمی‌گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مستی از اسبابی است که موجب سقوط ولایت ولی، همچون پدر و جد می‌شود؛ اما پس از زوال مستی، ولایت برمی‌گردد. شاخه: خانواده